• Milli Qəhrəman

    MÜBARİZİN MÜBARİZƏSİ HEÇ ZAMAN UNUDULMAZ

  • QƏZETİMİZİN SON BURAXILIŞI

    SENTYABR - 2019

  • Xocalı dünyada

    XOCALI DÜNYA MƏTBUATINDA

  • Erməni vandalları

    Soyqrım

  • BU SAYT XOCALI RAYON İCRA HAKİMİYYƏTİNİN "XOCALININ SƏSİ" QƏZETİNİN ƏSASINDA YARADILMIŞDIR

    22 Ocak 2021 Cuma

      

            16 dekabr – Fövqəladə Hallar Nazirliyi işçilərinin peşə bayramı günü münasibətilə Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin 8 nəfər əməkdaşı döş nişanı, medal və təşəkkürnamələrlə təltif edilmişdir. Nümunəvi xidmət göstərən əməkdaşlardan Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin manqa komandiri, daxili xidmət baş çavuşu Allahverdiyev Amən Mirzə oğlu “Fövqəladə hallar orqanlarında qüsursuz xidmətinə görə” 3-cü dərəcəli medalla, daxili xidmət baş çavuşu, sürücü Alıyev Şəmməd Zülfüqar oğlu “Xidmətə görə” döş nişanı ilə, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Xamzayev Sərxan Abdulla oğlu, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Əliyev Elmir Muradxan oğlu “Yanğından mühafizənin nümunəvi işçisi” döş nişanı ilə, Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin manqa komandiri, daxili xidmət baş çavuşu Quliyev Bəxtiyar Allahyar oğlu, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Orucov Seymur Rüstəm oğlu “Əlaçı yanğınsöndürən” döş nişanı ilə, daxili xidmət baş çavuşu, sürücü Hacıyev Məhərrəm Səfər oğlu, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Səlimov İlqar Araz oğlu isə Təşəkkürnamə ilə təltif edilmişdir.  

             Qeyd edək ki, Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsi Vətən Müharibəsində İdarə qarşısında qoyulan tapşırıqları layiqincə yerinə yetirmişdir. İyul ayının 18-dən İdarənin 24 nəfər əməkdaşı Goranboy rayonunun cəbhəboyu Buzluq, Ballıqaya, Qaraçinar kəndlərində qurulmuş yanğından mühafizə postlarına təhkim olunmuşdu. Onlar döyüş mövqelərinə ərzaq və əmlakların paylanmasında, hərbi sursatların, həmçinin yaralılarımızın daşınmasında xidmət ediblər. Ballıqaya ərazisində düşmənin atdığı mərmi nəticəsində baş vermiş yanğın postun işçiləri və idarənin şəxsi heyəti tərəfindən söndürülüb. İdarənin işçiləri müharibə dövründə cəbhəboyu zonada sakinlərə zəruri təhlükəsiz davranış qaydaları barədə maarifləndirilmə işləri aparılıb, fövqəladə hallar zamanı, xüsusilə müharibə şəraitində davranış qaydaları, düşmən atəşinin təsirindən qorunmaq məqsədilə həyətyanı sahələrdə yaradılmış müvəqqəti daldalanacaqlardan düzgün istifadə ilə bağlı məlumatlar verilib.

    Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin rəisi Abdulla Əsgərov başda olmaqla, idarənin bütün şəxsi heyətinə şərəfli peşələrində uğurlar arzulayırıq.


    Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin əməkdaşları təltif ediliblər

    Posted at  1/22/2021  |  in  Ümumi hadisələr  |  Read More»

      

            16 dekabr – Fövqəladə Hallar Nazirliyi işçilərinin peşə bayramı günü münasibətilə Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin 8 nəfər əməkdaşı döş nişanı, medal və təşəkkürnamələrlə təltif edilmişdir. Nümunəvi xidmət göstərən əməkdaşlardan Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin manqa komandiri, daxili xidmət baş çavuşu Allahverdiyev Amən Mirzə oğlu “Fövqəladə hallar orqanlarında qüsursuz xidmətinə görə” 3-cü dərəcəli medalla, daxili xidmət baş çavuşu, sürücü Alıyev Şəmməd Zülfüqar oğlu “Xidmətə görə” döş nişanı ilə, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Xamzayev Sərxan Abdulla oğlu, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Əliyev Elmir Muradxan oğlu “Yanğından mühafizənin nümunəvi işçisi” döş nişanı ilə, Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin manqa komandiri, daxili xidmət baş çavuşu Quliyev Bəxtiyar Allahyar oğlu, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Orucov Seymur Rüstəm oğlu “Əlaçı yanğınsöndürən” döş nişanı ilə, daxili xidmət baş çavuşu, sürücü Hacıyev Məhərrəm Səfər oğlu, daxili xidmət çavuşu, yanğınsöndürən Səlimov İlqar Araz oğlu isə Təşəkkürnamə ilə təltif edilmişdir.  

             Qeyd edək ki, Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsi Vətən Müharibəsində İdarə qarşısında qoyulan tapşırıqları layiqincə yerinə yetirmişdir. İyul ayının 18-dən İdarənin 24 nəfər əməkdaşı Goranboy rayonunun cəbhəboyu Buzluq, Ballıqaya, Qaraçinar kəndlərində qurulmuş yanğından mühafizə postlarına təhkim olunmuşdu. Onlar döyüş mövqelərinə ərzaq və əmlakların paylanmasında, hərbi sursatların, həmçinin yaralılarımızın daşınmasında xidmət ediblər. Ballıqaya ərazisində düşmənin atdığı mərmi nəticəsində baş vermiş yanğın postun işçiləri və idarənin şəxsi heyəti tərəfindən söndürülüb. İdarənin işçiləri müharibə dövründə cəbhəboyu zonada sakinlərə zəruri təhlükəsiz davranış qaydaları barədə maarifləndirilmə işləri aparılıb, fövqəladə hallar zamanı, xüsusilə müharibə şəraitində davranış qaydaları, düşmən atəşinin təsirindən qorunmaq məqsədilə həyətyanı sahələrdə yaradılmış müvəqqəti daldalanacaqlardan düzgün istifadə ilə bağlı məlumatlar verilib.

    Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Xocalı rayon Dövlət Yanğından Mühafizə Hissəsinin rəisi Abdulla Əsgərov başda olmaqla, idarənin bütün şəxsi heyətinə şərəfli peşələrində uğurlar arzulayırıq.


    21 Ocak 2021 Perşembe

    Möhtərəm Cənab Prezidentimizin komandanlığı ilə xalqımızın​ Vətən müharibəsində qalib gəlməyi, 30 ilə yaxın müddət ərzində yağı, mənfur düşmənin tapdağı altında qalmış müqəddəs torpaqlarımızın azad edilməsi Azərbaycan tarixinin şanlı səhifələrindən birini təşkil edir. Cənab Prezident dəmir yumruğu ​ ətrafında Azərbaycan xalqını birləşdirdi. Biz 44 günlük Vətən müharibəsində Ali Baş Komandanla və güclü ordumuza güvənərək bir yumruq olduq. Döyüş cəbhəsində şanlı ordumuz, siyasi cəbhədə isə Cənab Prezidentimiz düşmənlərimizə qalib gəldi. O, bizlərin qəlbində Vətən torpaqlarımızı işğaldan azad edən qəhrəman sərkərdədir.​ 39 il sonra eyni gündə Şuşaya səfəri və tarixi fotoları nümayiş etdirməsi, eyni zamanda Şuşa şəhərindən olan görkəmli mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin büstlərinin doğma şəhərlərinə qaytarılması onun tarixi və milli - mənəvi dəyərlərə necə həssaslıqla yanaşmasından xəbər verir. Şuşa səfərində Cənab Prezident ucaltdığı üçrəngli bayrağı bundan sonra əbədi olaraq dalğalanacaq. Şuşaya səfəri zamanı xalqa xitabən çıxışı bizim üçün bir motivasiya oldu. Şuşa şəhəri ilə bağlı verdiyi göstərişlər, Şuşa şəhərini Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan etməsini bütün Azərbaycan xalqı yüksək sevinc hissi ilə qarşıladı. Azərbaycan xalqının çoxillik arzularını həyata keçirdiyinə və ölkəmizin ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyinə görə Ali Baş Komandana minnətdarlığımızı bildiririk.​ ​
    Sevda Məmmədova,
    Xocalı rayon Əli Kərim adına
    Başkənd kənd tam orta məktəbinin müəllimi​




     

    Şanlı Bayrağımız Şuşada əbədi dalğalanacaq

    Posted at  1/21/2021  |  in    |  Read More»

    Möhtərəm Cənab Prezidentimizin komandanlığı ilə xalqımızın​ Vətən müharibəsində qalib gəlməyi, 30 ilə yaxın müddət ərzində yağı, mənfur düşmənin tapdağı altında qalmış müqəddəs torpaqlarımızın azad edilməsi Azərbaycan tarixinin şanlı səhifələrindən birini təşkil edir. Cənab Prezident dəmir yumruğu ​ ətrafında Azərbaycan xalqını birləşdirdi. Biz 44 günlük Vətən müharibəsində Ali Baş Komandanla və güclü ordumuza güvənərək bir yumruq olduq. Döyüş cəbhəsində şanlı ordumuz, siyasi cəbhədə isə Cənab Prezidentimiz düşmənlərimizə qalib gəldi. O, bizlərin qəlbində Vətən torpaqlarımızı işğaldan azad edən qəhrəman sərkərdədir.​ 39 il sonra eyni gündə Şuşaya səfəri və tarixi fotoları nümayiş etdirməsi, eyni zamanda Şuşa şəhərindən olan görkəmli mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin büstlərinin doğma şəhərlərinə qaytarılması onun tarixi və milli - mənəvi dəyərlərə necə həssaslıqla yanaşmasından xəbər verir. Şuşa səfərində Cənab Prezident ucaltdığı üçrəngli bayrağı bundan sonra əbədi olaraq dalğalanacaq. Şuşaya səfəri zamanı xalqa xitabən çıxışı bizim üçün bir motivasiya oldu. Şuşa şəhəri ilə bağlı verdiyi göstərişlər, Şuşa şəhərini Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan etməsini bütün Azərbaycan xalqı yüksək sevinc hissi ilə qarşıladı. Azərbaycan xalqının çoxillik arzularını həyata keçirdiyinə və ölkəmizin ərazi bütövlüyünü bərpa etdiyinə görə Ali Baş Komandana minnətdarlığımızı bildiririk.​ ​
    Sevda Məmmədova,
    Xocalı rayon Əli Kərim adına
    Başkənd kənd tam orta məktəbinin müəllimi​




     

    20 Ocak 2021 Çarşamba

               Bu gün Azərbaycanın suverenliyi, istiqlaliyyəti və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin rəmzi olan 1990-cı il 20 Yanvar hadisələrindən 31 il ötür. Faciənin 31-ci ildönümü münasibəti ilə əlaqədar Azərbaycanın bütün ərazisində olduğu kimi xocalıların kompakt şəkildə müvəqqəti məskunlaşdıqları Goranboy rayonunun Aşağı Ağcakənd qəsəbəsində də şəhidlərimizin müqəddəs ruhu yad edilibdir. Qəsəbədəki yollarda avtomobillərin hərəkəti saxlanılaraq səs siqnalları verilib, Azərbaycan xalqının başına gətirilən faciəni hər kəs anıb.

            1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə keçmiş sovet dövlətinin hərb maşını həm quru, həm də dəniz yolu ilə Bakı şəhərinə həmlə edərək görünməmiş qəddarlıqla keçirilən cəza tədbirlərinə imza atıb. Bu hadisə nəticəsində heç bir günahı olmayan 133 dinc sakin öldürülüb, 744 nəfər yaralanıb, 841 nəfər qanunsuz həbs olunub. Həlak olanlar arasında yetkinlik yaşına çatmayanlar, qadınlar və qocalar da var idi. SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçovun göstərişi ilə Sovet ordusunun həmin gün Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi vəhşi terror aktı insanlığa qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri kimi bəşər tarixinə qara hərflərlə yazılıb.

            Sovet rejimi Xocalı əhalisinə də çox müsibətlər yaşadıb. “Müqəddəs yurd: Xocalı” kitabında yazılır ki, 1920-ci ildə Azərbaycanın Xocalı ərazisində totalitar bir cəmiyyət – sovet hakimiyyəti bərqərar oldu. Ərazidəki varlı, imkanlı, savadlı olanlar şahidsiz sübutsuz güllələndi, sürgün edildi. Bölgədəki qiymətli və nadir yeraltı və yerüstü sərvətlərimiz gizli və açıq yollarla Rusiyaya və Ermənistana daşındı.

             Sovet ordusunun 20 Yanvar faciəsini törətməsinə Xocalı rayon sakinləri də etirazlarını bildirmişlər. Qanlı Yanvar şəhidlərinin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Xocalıda ucaldılmış abidə ilk abidələrdən biri idi. Mərd Xocalı oğulları tərəfindən Üçrəngli Bayrağımız fanerlərə çəkilərək Ağdam-Şuşa yolunun üstünə asılaraq düşmənə göz dağı verilirdi. Komendant saatının davam etdiyi vaxtlarda, xocalılar düşmənlərə qorxmazlıq, vətənpərvərlik dərsi verdilər. Buna misal olaraq Volski hakimiyyəti dövründə Xocalı rayon sakini, sabiq Xocalı rayon Mərkəzi Xəstəxanasının baş həkimi Məmməd Nağıyevin 20 Yanvar faciəsindən sonra qarşısına çıxan maneələrə baxmayaraq, komendant vaxtı körpə uşağın müalicəsini davam etdirməsini, öz həkimlik peşəsini şərəflə, vicdanla yerinə yetirməsini göstərmək olar. Məmməd həkim qarşısını kəsən, ona xəstə müraciətinə getməməsi üçün əmr verən komendanta, əgər məni xəstəyə baxmağa çağırsalar, mən yenə də köməyə gedəcəm, ona görə ki, mənim canım siz rus və erməni hərbiçilərinin Bakıda öldürdüyü yüzlərlə oğul - qızlarımızdan, o cümlədən o həkimlərdən artıq deyil demişdir. 

            1992-ci il fevralın 25-dən 26-a keçən gecə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ ərazisindəki erməni silahlı dəstələri, keçmiş SSRİ-nin Xankəndində yerləşən 366-cı motoatıcı alayının şəxsi heyətinin və texnikasının bilavasitə iştirakı ilə Xocalı şəhərini zəbt edərək, Azərbaycan xalqına qarşı soyqırım siyasətini həyata keçirmişdir. Rusiyanın hərbi qüvvələrinə və himayədarlığına arxalanan ermənilər Azərbaycanın 20 faiz torpağını işğal etdi və bir milyon insan öz Vətənində qaçqına çevrildi.

            Azərbaycan xalqı ağı qaradan, yaxşını pisdən, dostu düşməndən seçməyi çox yaxşı bacarır. İlahi ədalət qarşısında bütün cinayətkarlar öz cəzalarını gec-tez alacaqlar. Necə ki, mənfur qonşularımıza haqq etdiyi cəzanı verdik. Müzəffər Ordumuz 30 ilə yaxın düşmən tapdağında qalan torpaqlarımızı azad etdi, Xocalı qatillərini də cəhənnəmə göndərdi. Nigaran qalan, qisas istəyən bütün şəhidlərimizin ruhu qələbəmizlə rahatlıq tapdı. 20 Yanvarda qanla yazılan şanlı tarixə illər sonra Zəfər Günü də əlavə olundu.  

            Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin! 


                             




               

    Xocalılar 20 Yanvar qurbanlarının əziz xatirəsini ehtiramla yad ediblər

    Posted at  1/20/2021  |  in  Ümumrayon tədbirləri  |  Read More»

               Bu gün Azərbaycanın suverenliyi, istiqlaliyyəti və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin rəmzi olan 1990-cı il 20 Yanvar hadisələrindən 31 il ötür. Faciənin 31-ci ildönümü münasibəti ilə əlaqədar Azərbaycanın bütün ərazisində olduğu kimi xocalıların kompakt şəkildə müvəqqəti məskunlaşdıqları Goranboy rayonunun Aşağı Ağcakənd qəsəbəsində də şəhidlərimizin müqəddəs ruhu yad edilibdir. Qəsəbədəki yollarda avtomobillərin hərəkəti saxlanılaraq səs siqnalları verilib, Azərbaycan xalqının başına gətirilən faciəni hər kəs anıb.

            1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə keçmiş sovet dövlətinin hərb maşını həm quru, həm də dəniz yolu ilə Bakı şəhərinə həmlə edərək görünməmiş qəddarlıqla keçirilən cəza tədbirlərinə imza atıb. Bu hadisə nəticəsində heç bir günahı olmayan 133 dinc sakin öldürülüb, 744 nəfər yaralanıb, 841 nəfər qanunsuz həbs olunub. Həlak olanlar arasında yetkinlik yaşına çatmayanlar, qadınlar və qocalar da var idi. SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçovun göstərişi ilə Sovet ordusunun həmin gün Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi vəhşi terror aktı insanlığa qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri kimi bəşər tarixinə qara hərflərlə yazılıb.

            Sovet rejimi Xocalı əhalisinə də çox müsibətlər yaşadıb. “Müqəddəs yurd: Xocalı” kitabında yazılır ki, 1920-ci ildə Azərbaycanın Xocalı ərazisində totalitar bir cəmiyyət – sovet hakimiyyəti bərqərar oldu. Ərazidəki varlı, imkanlı, savadlı olanlar şahidsiz sübutsuz güllələndi, sürgün edildi. Bölgədəki qiymətli və nadir yeraltı və yerüstü sərvətlərimiz gizli və açıq yollarla Rusiyaya və Ermənistana daşındı.

             Sovet ordusunun 20 Yanvar faciəsini törətməsinə Xocalı rayon sakinləri də etirazlarını bildirmişlər. Qanlı Yanvar şəhidlərinin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Xocalıda ucaldılmış abidə ilk abidələrdən biri idi. Mərd Xocalı oğulları tərəfindən Üçrəngli Bayrağımız fanerlərə çəkilərək Ağdam-Şuşa yolunun üstünə asılaraq düşmənə göz dağı verilirdi. Komendant saatının davam etdiyi vaxtlarda, xocalılar düşmənlərə qorxmazlıq, vətənpərvərlik dərsi verdilər. Buna misal olaraq Volski hakimiyyəti dövründə Xocalı rayon sakini, sabiq Xocalı rayon Mərkəzi Xəstəxanasının baş həkimi Məmməd Nağıyevin 20 Yanvar faciəsindən sonra qarşısına çıxan maneələrə baxmayaraq, komendant vaxtı körpə uşağın müalicəsini davam etdirməsini, öz həkimlik peşəsini şərəflə, vicdanla yerinə yetirməsini göstərmək olar. Məmməd həkim qarşısını kəsən, ona xəstə müraciətinə getməməsi üçün əmr verən komendanta, əgər məni xəstəyə baxmağa çağırsalar, mən yenə də köməyə gedəcəm, ona görə ki, mənim canım siz rus və erməni hərbiçilərinin Bakıda öldürdüyü yüzlərlə oğul - qızlarımızdan, o cümlədən o həkimlərdən artıq deyil demişdir. 

            1992-ci il fevralın 25-dən 26-a keçən gecə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ ərazisindəki erməni silahlı dəstələri, keçmiş SSRİ-nin Xankəndində yerləşən 366-cı motoatıcı alayının şəxsi heyətinin və texnikasının bilavasitə iştirakı ilə Xocalı şəhərini zəbt edərək, Azərbaycan xalqına qarşı soyqırım siyasətini həyata keçirmişdir. Rusiyanın hərbi qüvvələrinə və himayədarlığına arxalanan ermənilər Azərbaycanın 20 faiz torpağını işğal etdi və bir milyon insan öz Vətənində qaçqına çevrildi.

            Azərbaycan xalqı ağı qaradan, yaxşını pisdən, dostu düşməndən seçməyi çox yaxşı bacarır. İlahi ədalət qarşısında bütün cinayətkarlar öz cəzalarını gec-tez alacaqlar. Necə ki, mənfur qonşularımıza haqq etdiyi cəzanı verdik. Müzəffər Ordumuz 30 ilə yaxın düşmən tapdağında qalan torpaqlarımızı azad etdi, Xocalı qatillərini də cəhənnəmə göndərdi. Nigaran qalan, qisas istəyən bütün şəhidlərimizin ruhu qələbəmizlə rahatlıq tapdı. 20 Yanvarda qanla yazılan şanlı tarixə illər sonra Zəfər Günü də əlavə olundu.  

            Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin! 


                             




               

    19 Ocak 2021 Salı

            Xocalılar hər zaman dövlət maraqlarını müdafiə edirlər, ictimai hadisələrə yaxından münasibət bildirirlər. Buna misal sadalamaq üçün saysız - hesabsız nümunələr gətirmək olar. Xocalı rayon sakinlərinin torpaq uğrunda yüzlərlə şəhid verməsi, neçə-neçə qəhrəman oğul və qızları bu nümunələr arasındadır. 
            Qanlı 20 Yanvar faciəsinə xocalılar da münasibət bildirərək çətin vaxtlarda öz xalqına bağlılığını, dövlətçilik iradəsini sübuta yetirmişlər. 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Xocalıda ucaldılmış abidə ilk abidələrdən biri idi. Komendant saatının davam etdiyi bir vaxtda xocalıların belə cəsarət göstərməsi düşmənlərə qorxmazlıq, vətənpərvərlik dərsi idi.
            Xocalı rayon sakini “Azərbaycan Bayrağı” ordenli, “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar həkim” fəxri adına layiq görülmüş, sabiq Xocalı rayon Mərkəzi Xəstəxanasının baş həkimi Məmməd Nağıyev Ağalar oğlu 20 Yanvar faciəsindən sonra qarşısına çıxan maneələrə baxmayaraq, komendant vaxtı körpə uşağın müalicəsini etmiş, öz həkimlik peşəsini şərəflə, vicdanla yerinə yetirmişdir.
            Məmməd Nağıyevin dediklərindən: 
            - Volski hakimiyyəti dövründə mənim də başıma çox müsibətlər gəlib. Rusların tətbiq etdiyi “Komendant saatı” rejimi bizim xəstələrə baxmağımıza çox maneə olurdu. Belə ki, 1990 - cı il 20 yanvarda rus vəhşilərinin Bakıda törətdikləri o qanlı faciədən az sonra, fevral ayının 13-də gecə saat 24 radələrində fin evlərində yaşayan Hüsü kişinin 2 yaşlı ağır xəstə olan oğlu Əlzaminin müalicəsi üçün çağırılmışdım. (Əlzamin Əzimov hal-hazırda Xocalı rayon kənd tam orta məktəbində fiziki tərbiyə müəllimi işləyir). Mən balaca Əlzaminin müalicəsini apardırqdan sonra evə qayıdarkən yolda rus komendantı mənim maşınımı saxlatdı və yoxlamağa başladı, bildikdən sonra həkiməm, xəstəyə baxmaqdan gəlirəm, əsəblə mənə dedi ki, gedək görüm sən komendant saatı dövründə xəstəyə baxmısan, ya yox və ümumiyyətlə komendant saatı dövründə xəstəyə niyə baxırsan. Biz geri qayıtdıq, rus komendantı xəstəyə baxdığım evdə stolun üstündəki ampulaları və xəstə uşağı gördükdən sonra mənə evə getməyimə razı oldu, ancaq sonra dedi ki, bir də komendant saatı vaxtında xəstələrə baxma. Bu an mənim gözlərim qarşısına Bakı faciəsi, yüzlərlə oğul - qızlarımızın bu vəhşilər tərəfindən qətlə yetirilməsi gəldi və ona belə dedim: - Yox, cənab komendant, sabah da, o birisi gün də, sizin komendant saatının vaxtında məni xəstəyə baxmağa çağırsalar, mən yenə də gedəcəm, xəstəyə də baxacam, ona görə ki, mənim canım siz rus və erməni hərbiçilərinin Bakıda öldürdüyü yüzlərlə oğul - qızlarımızından, o cümlədən o həkimlərdən artıq deyil. Əlbəttə, bu söz mənə baha başa gəldi və Əsgəranda 3 gün müddətinə kamerada saxlanmağıma və cəzalar almağıma səbəb oldu. Ancaq mən əqidəmdən dönən deyildim. 
           Xocalı soyqırımının bütün dəhşətlərinin canlı şahidi olan, öz doğma torpaqlarına, xalqına bu qədər bağlı olan, doğma torpaqlarımız uğrunda canından belə keçməyə hazır olan, xalqımızın o ağır günlərində: istər Xocalı faciəsinə qədərki dövrdə, istər soyqırım günlərində, hətta əsirlik günlərində, istərsə də Milli ordudakı xidməti dövründə tibbi xidmətin təşkil edilməsində və göstərilməsində xüsusi xidmətləri olmuş, yüzdən artıq yaralıya yerindəcə tibbi yardım göstərib, onları yenidən həyata qaytarmış Məmməd həkim bu gün də xocalıların dəyərli ağsaqqalı kimi daim el içində ictimai işlərdə iştirak edir, ümumrayon tədbirlərində onun fikirləri, tövsiyələri eşidilir. 
            Məmməd həkimin keçdiyi şərəfli həyat yolu, halal ruzisi ilə ailəsini dolandırması, torpağına, elinə bağlı Xocalı oğullarından biri  olması onun ürəyini daim qürurlandırır, nurlu çöhrəsini, qəlbinin mənəvi paklığını daha da artırır. 
    Qalib BƏYMƏMMƏDOĞLU

    MƏMMƏD HƏKİM 20 YANVAR FACİƏSİNƏ ETİRAZINA GÖRƏ ƏSGƏRANDA 3 GÜN KAMERADA SAXLANILIB

    Posted at  1/19/2021  |  in    |  Read More»

            Xocalılar hər zaman dövlət maraqlarını müdafiə edirlər, ictimai hadisələrə yaxından münasibət bildirirlər. Buna misal sadalamaq üçün saysız - hesabsız nümunələr gətirmək olar. Xocalı rayon sakinlərinin torpaq uğrunda yüzlərlə şəhid verməsi, neçə-neçə qəhrəman oğul və qızları bu nümunələr arasındadır. 
            Qanlı 20 Yanvar faciəsinə xocalılar da münasibət bildirərək çətin vaxtlarda öz xalqına bağlılığını, dövlətçilik iradəsini sübuta yetirmişlər. 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Xocalıda ucaldılmış abidə ilk abidələrdən biri idi. Komendant saatının davam etdiyi bir vaxtda xocalıların belə cəsarət göstərməsi düşmənlərə qorxmazlıq, vətənpərvərlik dərsi idi.
            Xocalı rayon sakini “Azərbaycan Bayrağı” ordenli, “Azərbaycan Respublikasının Əməkdar həkim” fəxri adına layiq görülmüş, sabiq Xocalı rayon Mərkəzi Xəstəxanasının baş həkimi Məmməd Nağıyev Ağalar oğlu 20 Yanvar faciəsindən sonra qarşısına çıxan maneələrə baxmayaraq, komendant vaxtı körpə uşağın müalicəsini etmiş, öz həkimlik peşəsini şərəflə, vicdanla yerinə yetirmişdir.
            Məmməd Nağıyevin dediklərindən: 
            - Volski hakimiyyəti dövründə mənim də başıma çox müsibətlər gəlib. Rusların tətbiq etdiyi “Komendant saatı” rejimi bizim xəstələrə baxmağımıza çox maneə olurdu. Belə ki, 1990 - cı il 20 yanvarda rus vəhşilərinin Bakıda törətdikləri o qanlı faciədən az sonra, fevral ayının 13-də gecə saat 24 radələrində fin evlərində yaşayan Hüsü kişinin 2 yaşlı ağır xəstə olan oğlu Əlzaminin müalicəsi üçün çağırılmışdım. (Əlzamin Əzimov hal-hazırda Xocalı rayon kənd tam orta məktəbində fiziki tərbiyə müəllimi işləyir). Mən balaca Əlzaminin müalicəsini apardırqdan sonra evə qayıdarkən yolda rus komendantı mənim maşınımı saxlatdı və yoxlamağa başladı, bildikdən sonra həkiməm, xəstəyə baxmaqdan gəlirəm, əsəblə mənə dedi ki, gedək görüm sən komendant saatı dövründə xəstəyə baxmısan, ya yox və ümumiyyətlə komendant saatı dövründə xəstəyə niyə baxırsan. Biz geri qayıtdıq, rus komendantı xəstəyə baxdığım evdə stolun üstündəki ampulaları və xəstə uşağı gördükdən sonra mənə evə getməyimə razı oldu, ancaq sonra dedi ki, bir də komendant saatı vaxtında xəstələrə baxma. Bu an mənim gözlərim qarşısına Bakı faciəsi, yüzlərlə oğul - qızlarımızın bu vəhşilər tərəfindən qətlə yetirilməsi gəldi və ona belə dedim: - Yox, cənab komendant, sabah da, o birisi gün də, sizin komendant saatının vaxtında məni xəstəyə baxmağa çağırsalar, mən yenə də gedəcəm, xəstəyə də baxacam, ona görə ki, mənim canım siz rus və erməni hərbiçilərinin Bakıda öldürdüyü yüzlərlə oğul - qızlarımızından, o cümlədən o həkimlərdən artıq deyil. Əlbəttə, bu söz mənə baha başa gəldi və Əsgəranda 3 gün müddətinə kamerada saxlanmağıma və cəzalar almağıma səbəb oldu. Ancaq mən əqidəmdən dönən deyildim. 
           Xocalı soyqırımının bütün dəhşətlərinin canlı şahidi olan, öz doğma torpaqlarına, xalqına bu qədər bağlı olan, doğma torpaqlarımız uğrunda canından belə keçməyə hazır olan, xalqımızın o ağır günlərində: istər Xocalı faciəsinə qədərki dövrdə, istər soyqırım günlərində, hətta əsirlik günlərində, istərsə də Milli ordudakı xidməti dövründə tibbi xidmətin təşkil edilməsində və göstərilməsində xüsusi xidmətləri olmuş, yüzdən artıq yaralıya yerindəcə tibbi yardım göstərib, onları yenidən həyata qaytarmış Məmməd həkim bu gün də xocalıların dəyərli ağsaqqalı kimi daim el içində ictimai işlərdə iştirak edir, ümumrayon tədbirlərində onun fikirləri, tövsiyələri eşidilir. 
            Məmməd həkimin keçdiyi şərəfli həyat yolu, halal ruzisi ilə ailəsini dolandırması, torpağına, elinə bağlı Xocalı oğullarından biri  olması onun ürəyini daim qürurlandırır, nurlu çöhrəsini, qəlbinin mənəvi paklığını daha da artırır. 
    Qalib BƏYMƏMMƏDOĞLU


    14 yanvar 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyev, Birinci xanım Mehriban Əliyeva və qızları Leyla Əliyeva Azərbaycanın işğaldan azad edilən Şuşa şəhərinə səfər etdilər.
    Səfər zamanı Füzuli-Şuşa yolunun və Füzuli Beynəlxalq Hava limanının təməli qoyuldu. Füzuli-Şuşa dördzolaqlı və bəzi yerlərdə altızolaqlı yeni avtomobil yolunun təməlinin qoyulması, işğaldan azad edilən ərazilərdə beynəlxalq aeroportlar da daxil olmaqla, nəqliyyat-kommunikasiya infrastrukturunun formalaşdırılması strateji əhəmiyyətlidir. Artıq inşasına başlanılan hava limanının uçuş-enmə zolağının istifadəyə verilməsi bu ilə planlaşdırılır. Azad edilmiş torpaqlarımızda ikinci beynəlxalq hava limanı Kəlbəcər və ya Laçında inşa ediləcək. Prezident qeyd etdi ki, böyük qayıdış başlayır, bütün işlərə start verilib. “Əminəm ki, düşməni qısa müddət ərzində torpaqlarımızdan necə qovduqsa-cəmi 44 gün ərzində, -biz tarixi dədə-baba torpaqlarımız olan Qarabağı da qısa müddətdə bərpa edəcəyik”.
    Şuşaya səfəri zamanı hərbiçilər qarşısında çıxış edən Ali Baş Komandan qeyd edib ki, Noyabrın 8-i xalqımızın tarixində əbədi qalacaq: “Noyabrın 8-də qədim Şuşa şəhərimizi düşmən işğalından azad edərək Azərbaycan parlaq qələbə qazandı. Mən Şuşaya qələbə yolu ilə gəlmişəm. O yol indi açılıbdır, yol yox idi. Dağlardan, meşələrdən, dərələrdən keçərək, onlarla kilometr məsafəni qət edərək qəhrəman Azərbaycan hərbiçiləri yol boyunca kəndləri,qəsəbələri düşməndən azad edib, Şuşa şəhərinə yaxınlaşıb, Daşaltı kəndini azad edib və ondan sonra Şuşanı azad edib”.
    Şuşanın azad edilməsi həmdə müharibənin nəticəsinə təsir edən sonuncu mərhələ oldu. Təsadüfi deyil ki, hər il Noyabrın 8-i Azərbaycan Respublikasında zəfər günü kimi təsis edilib.
    Səfər zamanı diqqət çəkən məqamlardan biri də Xurşidbanu Natəvanın, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün büstlərinin Prezident tərəfindən Bakıdan Şuşaya gətirilməsi, əvvəlki yerlərinə qoyulması oldu. Şuşa hər zaman tanınmış şəxsiyyətləri ilə seçilib. Bu Şuşanın tanrının sevimli şəhəri olması kimidə dəyərləndirilə bilər. Şuşa Azərbaycanın bir çox ziyalılarının, o cümlədən yazıçıların, şairlərin vətəni olub. Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını, o cümlədən Şuşanı işğal etməsi nəticəsində digər ərazilərdə olduğu kimi Şuşada da tarixi, mədəni abidələrimiz dağıdılıb, ev muzeyləri qarət edilib. Onların arasında Xurşidbanu Natəvanın, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün Şuşadakı büstləri, Vaqifin məqbərəsi, şəhərdə yerləşən qədim məscidlər və s. mədəni, tarixi-dini tikililər var.
    Prezident İlham Əliyev erməni vandalizmi tərəfindən dağıdılmış tarixi, mədəni abidələrimizin tezliklə bərpa olunacağını bildirdi.
    Prezident İlham Əliyev Ermənistandakı revanşist qüvvələrə Şuşadan ciddi xəbərdarlıq edərək bildirdi ki, onlar yenidən baş qaldırsalar bir daha dəmir yumruqla üzləşəcəklər. Ermənistan ordusunun texnikası və canlı qüvvəsi tamamilə məhv olub. Lakin Ermənistan cəmiyyətində olan bəzi revanşist qüvvələr “itirilmiş torpaqların” yenidən tələb olunması barədə danışırlar. Biz bu kimi çıxış və bəyanatları son 30 ildə dəfələrlə erməni siyasətçilər və hərbiçilər tərəfindən eşitmişik. Nəticə isə hər kəsə bəllidir. Faktiki olaraq suverenliyini itirmiş Ermənistan dövləti, tarixi qüvvəsini itirmiş erməni kilsəsi və diasporu. Ona görə də yaxşı olardı ki, Ermənistan bundan sonra öz gələcəyi haqqında düşünərkən qonşu ölkələrin torpaqları haqqında xüsusilə Azərbancanın tarixi əraziləri haqqında xəyallara qapılmasın. Artıq bölgədə yeni reallıq yaranmışdır.
    Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Azərbaycan xalqı Şuşada bundan sonra əbədi yaşayacaq. Şuşa bizimdir! Qarabağ Azərbaycandır! ”.
    Ümumiyyətlə Prezidentimizin Şuşa səfəri hər birimizdə qürur hissi yaradır. Doğma Qarabağımıza qayıdışımız tez bir zamanda başlayacaq. İşğaldan azad edilən ərazilərimiz minalardan və partlamamış sursatlardan təmizləndikdən sonra keçmiş məcburi köçkünlər öz doğma yurduna qayıdacaqlar.
    Əbədi qayıdışa görə Ali Baş Komandana öz minnətdarlığımı bildirirəm.
    Kazım Məmmədov,
    Xocalı rayon Əli Kərim adına Başkənd kənd
    tam orta məktəbin Uşaq Birliyi rəhbəri

    ƏZİZ ŞUŞA, SƏN AZADSAN

    Posted at  1/19/2021  |  in    |  Read More»


    14 yanvar 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyev, Birinci xanım Mehriban Əliyeva və qızları Leyla Əliyeva Azərbaycanın işğaldan azad edilən Şuşa şəhərinə səfər etdilər.
    Səfər zamanı Füzuli-Şuşa yolunun və Füzuli Beynəlxalq Hava limanının təməli qoyuldu. Füzuli-Şuşa dördzolaqlı və bəzi yerlərdə altızolaqlı yeni avtomobil yolunun təməlinin qoyulması, işğaldan azad edilən ərazilərdə beynəlxalq aeroportlar da daxil olmaqla, nəqliyyat-kommunikasiya infrastrukturunun formalaşdırılması strateji əhəmiyyətlidir. Artıq inşasına başlanılan hava limanının uçuş-enmə zolağının istifadəyə verilməsi bu ilə planlaşdırılır. Azad edilmiş torpaqlarımızda ikinci beynəlxalq hava limanı Kəlbəcər və ya Laçında inşa ediləcək. Prezident qeyd etdi ki, böyük qayıdış başlayır, bütün işlərə start verilib. “Əminəm ki, düşməni qısa müddət ərzində torpaqlarımızdan necə qovduqsa-cəmi 44 gün ərzində, -biz tarixi dədə-baba torpaqlarımız olan Qarabağı da qısa müddətdə bərpa edəcəyik”.
    Şuşaya səfəri zamanı hərbiçilər qarşısında çıxış edən Ali Baş Komandan qeyd edib ki, Noyabrın 8-i xalqımızın tarixində əbədi qalacaq: “Noyabrın 8-də qədim Şuşa şəhərimizi düşmən işğalından azad edərək Azərbaycan parlaq qələbə qazandı. Mən Şuşaya qələbə yolu ilə gəlmişəm. O yol indi açılıbdır, yol yox idi. Dağlardan, meşələrdən, dərələrdən keçərək, onlarla kilometr məsafəni qət edərək qəhrəman Azərbaycan hərbiçiləri yol boyunca kəndləri,qəsəbələri düşməndən azad edib, Şuşa şəhərinə yaxınlaşıb, Daşaltı kəndini azad edib və ondan sonra Şuşanı azad edib”.
    Şuşanın azad edilməsi həmdə müharibənin nəticəsinə təsir edən sonuncu mərhələ oldu. Təsadüfi deyil ki, hər il Noyabrın 8-i Azərbaycan Respublikasında zəfər günü kimi təsis edilib.
    Səfər zamanı diqqət çəkən məqamlardan biri də Xurşidbanu Natəvanın, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün büstlərinin Prezident tərəfindən Bakıdan Şuşaya gətirilməsi, əvvəlki yerlərinə qoyulması oldu. Şuşa hər zaman tanınmış şəxsiyyətləri ilə seçilib. Bu Şuşanın tanrının sevimli şəhəri olması kimidə dəyərləndirilə bilər. Şuşa Azərbaycanın bir çox ziyalılarının, o cümlədən yazıçıların, şairlərin vətəni olub. Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını, o cümlədən Şuşanı işğal etməsi nəticəsində digər ərazilərdə olduğu kimi Şuşada da tarixi, mədəni abidələrimiz dağıdılıb, ev muzeyləri qarət edilib. Onların arasında Xurşidbanu Natəvanın, Üzeyir Hacıbəylinin və Bülbülün Şuşadakı büstləri, Vaqifin məqbərəsi, şəhərdə yerləşən qədim məscidlər və s. mədəni, tarixi-dini tikililər var.
    Prezident İlham Əliyev erməni vandalizmi tərəfindən dağıdılmış tarixi, mədəni abidələrimizin tezliklə bərpa olunacağını bildirdi.
    Prezident İlham Əliyev Ermənistandakı revanşist qüvvələrə Şuşadan ciddi xəbərdarlıq edərək bildirdi ki, onlar yenidən baş qaldırsalar bir daha dəmir yumruqla üzləşəcəklər. Ermənistan ordusunun texnikası və canlı qüvvəsi tamamilə məhv olub. Lakin Ermənistan cəmiyyətində olan bəzi revanşist qüvvələr “itirilmiş torpaqların” yenidən tələb olunması barədə danışırlar. Biz bu kimi çıxış və bəyanatları son 30 ildə dəfələrlə erməni siyasətçilər və hərbiçilər tərəfindən eşitmişik. Nəticə isə hər kəsə bəllidir. Faktiki olaraq suverenliyini itirmiş Ermənistan dövləti, tarixi qüvvəsini itirmiş erməni kilsəsi və diasporu. Ona görə də yaxşı olardı ki, Ermənistan bundan sonra öz gələcəyi haqqında düşünərkən qonşu ölkələrin torpaqları haqqında xüsusilə Azərbancanın tarixi əraziləri haqqında xəyallara qapılmasın. Artıq bölgədə yeni reallıq yaranmışdır.
    Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Azərbaycan xalqı Şuşada bundan sonra əbədi yaşayacaq. Şuşa bizimdir! Qarabağ Azərbaycandır! ”.
    Ümumiyyətlə Prezidentimizin Şuşa səfəri hər birimizdə qürur hissi yaradır. Doğma Qarabağımıza qayıdışımız tez bir zamanda başlayacaq. İşğaldan azad edilən ərazilərimiz minalardan və partlamamış sursatlardan təmizləndikdən sonra keçmiş məcburi köçkünlər öz doğma yurduna qayıdacaqlar.
    Əbədi qayıdışa görə Ali Baş Komandana öz minnətdarlığımı bildirirəm.
    Kazım Məmmədov,
    Xocalı rayon Əli Kərim adına Başkənd kənd
    tam orta məktəbin Uşaq Birliyi rəhbəri

    13 Ocak 2021 Çarşamba


     

            Ermənistan dövləti, ümumdünya erməni diasporu və erməni kilsəsi ardıcıl strateji hədəflərinə əsasən havadarlarının birbaşa köməyi ilə 200 ilə yaxın idi ki, Azərbaycan torpaqlarının işğalı ilə məşqul idilər. Hətta iş o yerə çatmışdı kı, ermənilər İrəvanın, Göyçənin, Zəngəzurun və ən son Qarabağın işğalını yetər saymayaraq, bunlarla kifayətlənmək istəmir, 2018-ci ildən başlayaraq “yeni müharibə - yeni ərazilər” iddiasını irəli sürmüşdülər. Təbii ki, bütün bunlar beynəlxalq ictimaiyyətin Ermənistanı cəzalandırmaması, onu himayə etməsi nəticəsində baş verirdi.

            Lakin bu ilin sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar ermənilərin və onun havadarlarının iddiasına həmişəlik zərbə vuraraq regionda yeni reallığın başlanğıcını qoydu. 10 (9) noyabr tarixində Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin üçtərəfli Bəyanatı Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Nəhayət, Ermənistan hərbi-siyasi arenada Azərbaycan qarşısında diz çökərək rəsmi Bakının şərtlərini qəbul etməli oldu.

           Bu Bəyanatın imzalanmasından 2 ay sonra yanvarın 11-də Moskvada üç ölkənin başçısının görüşü - 10 noyabr üçtərəfli Bəyanatının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edirdi. Moskvada Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən üçtərəfli görüş və imzalanan Bəyanat xüsusi aktuallıq təşkil edirdi.

            Yanvarın 11-də bütün dünyanın, ələlxüsus Avrasiyanın gözü Moskva şəhərində idi. Moskvada Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında razılaşma imzalanıb, bunu Prezident Putin görüşdən sonra keçirilmiş mətbuat konfransında bildirib. Bugünkü görüşü xüsusi önəmli və faydalı hesab edirəm, çünki regionda vəziyyətin inkişafı üçün danışa və birgə razılaşma imzalaya bildik", Vladimir Putin elan edib. Onun sözlərinə görə, tikinti, iqtisadi əlaqələr, infrastruktur layihələrin inkişafı üzrə konkret addımların atılması üçün işçi qrup təşkil olunacaq və ona üç ölkənin hökumət rəhbərləri başçılıq edəcək.

            Prezident İlham Əliyev də görüşü "önəmli" hesab etdiyini deyib. "Bugün imzalanan bəyanat bizim niyyətimizdən bəhs edir. Çünki hərbi əməliyyatların dayandırılması üzrə bəyanatın müddəalarından biri regionun nəqliyyat kommunikasiya xətlərinin blokdan çıxarılması idi. Bu o sahədir ki, regionun inkişafına dinamizm qata bilər və təhlükəsizliyi gücləndirə bilər, çünki nəqliyyat kommunikasiya xətlərinin açılması Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya xalqlarının, bizim qonşularımızın maraqlarına cavab verir", o qeyd edib.

           Ölkə başçısı qonşu ölkələrin də nəqliyyat dəhlizlərinin və nəqliyyat arteriyaları şəbəkələrinin yaradılmasına aktiv şəkildə qoşulacağını güman etdiyini deyib.

            Rusiya Prezidenti Dağlıq Qarabağda iqtisadiyyat, ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin, eləcə də sərhədlərin açılması məsələləri ilə Rusiya, Ermənistan və Azərbaycan Baş nazir müavinlərinin rəhbərliyi ilə xüsusi üçtərəfli komissiyanın məşğul olacağını bildirib.

    Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin Dağlıq Qarabağla bağlı 9 noyabr 2020-ci il tarixli Bəyanatının icrasına baxılması planlaşdırılır və bölgədəki problemlərin həlli üçün gələcək addımların müzakirə edilməsi nəzərdə tutulur. Döyüş əməliyyatlarından zərər çəkmiş bölgələrin sakinlərinə yardımın göstərilməsi, eləcə də ticarət, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin işə salınması və inkişafı məsələlərinə xüsusi diqqət yetiriləcək.

    Eyni zamanda 10 noyabr bəyanatının "uğurla" yerinə yetirildiyini deyən Prezident İlham Əliyev Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən danışıb.

            "Bütün bunlar onu göstərir ki, Vladimir Vladimiroviçin bir dəfə dediyi kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi keçmişdə qalıb və biz gələcək barədə - qonşuluqda birgə necə yaşamağı, nəqliyyat arteriyalarının blokdan çıxarılmasına dair məsələləri necə həll etməyə çalışmağı və gələcəkdə regionun təhlükəsizlik və stabiliyini gücləndirməyi düşünməliyik."

            Bəli, əldə edilmiş razılıq və birgə Bəyanat, artıq Qarabağ münaqişəsinin arxada qaldığının bariz nümunəsidir. Beləliklə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi nəticəsində Cənubi Qafqaz yeni qonşuluq münasibətlərinə qədəm qoyur. Bu ilin martın 1-dək Azərbaycan Respublikasının, Ermənistan Respublikasının baş nazir müavinlərinin və Rusiya Federasiyası Hökumətinin sədr müavininin birgə həmsədrliyi ilə üçtərəfli

    İşçi Qrup Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası ərazisindən həyata keçirilən beynəlxalq daşımaların, həmçinin Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası tərəfindən həyata keçirilən, yerinə yetirilməsi zamanı Azərbaycan Respublikasının və Ermənistan Respublikasının ərazilərinin kəsişməsi tələb olunan daşımaların təşkili, yerinə yetirilməsi və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün zəruri olan yeni nəqliyyat infrastrukturu obyektlərinin bərpasını və tikilməsini nəzərdə tutan tədbirlərin siyahısını və reallaşdırılması qrafikini təqdim edəcəklər.

    Akif Rüstəmov,

    Xocalı rayon sakini 


    Moskva görüşü: Azərbaycanın növbəti uğuru

    Posted at  1/13/2021  |  in    |  Read More»


     

            Ermənistan dövləti, ümumdünya erməni diasporu və erməni kilsəsi ardıcıl strateji hədəflərinə əsasən havadarlarının birbaşa köməyi ilə 200 ilə yaxın idi ki, Azərbaycan torpaqlarının işğalı ilə məşqul idilər. Hətta iş o yerə çatmışdı kı, ermənilər İrəvanın, Göyçənin, Zəngəzurun və ən son Qarabağın işğalını yetər saymayaraq, bunlarla kifayətlənmək istəmir, 2018-ci ildən başlayaraq “yeni müharibə - yeni ərazilər” iddiasını irəli sürmüşdülər. Təbii ki, bütün bunlar beynəlxalq ictimaiyyətin Ermənistanı cəzalandırmaması, onu himayə etməsi nəticəsində baş verirdi.

            Lakin bu ilin sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar ermənilərin və onun havadarlarının iddiasına həmişəlik zərbə vuraraq regionda yeni reallığın başlanğıcını qoydu. 10 (9) noyabr tarixində Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin üçtərəfli Bəyanatı Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Nəhayət, Ermənistan hərbi-siyasi arenada Azərbaycan qarşısında diz çökərək rəsmi Bakının şərtlərini qəbul etməli oldu.

           Bu Bəyanatın imzalanmasından 2 ay sonra yanvarın 11-də Moskvada üç ölkənin başçısının görüşü - 10 noyabr üçtərəfli Bəyanatının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edirdi. Moskvada Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən üçtərəfli görüş və imzalanan Bəyanat xüsusi aktuallıq təşkil edirdi.

            Yanvarın 11-də bütün dünyanın, ələlxüsus Avrasiyanın gözü Moskva şəhərində idi. Moskvada Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında razılaşma imzalanıb, bunu Prezident Putin görüşdən sonra keçirilmiş mətbuat konfransında bildirib. Bugünkü görüşü xüsusi önəmli və faydalı hesab edirəm, çünki regionda vəziyyətin inkişafı üçün danışa və birgə razılaşma imzalaya bildik", Vladimir Putin elan edib. Onun sözlərinə görə, tikinti, iqtisadi əlaqələr, infrastruktur layihələrin inkişafı üzrə konkret addımların atılması üçün işçi qrup təşkil olunacaq və ona üç ölkənin hökumət rəhbərləri başçılıq edəcək.

            Prezident İlham Əliyev də görüşü "önəmli" hesab etdiyini deyib. "Bugün imzalanan bəyanat bizim niyyətimizdən bəhs edir. Çünki hərbi əməliyyatların dayandırılması üzrə bəyanatın müddəalarından biri regionun nəqliyyat kommunikasiya xətlərinin blokdan çıxarılması idi. Bu o sahədir ki, regionun inkişafına dinamizm qata bilər və təhlükəsizliyi gücləndirə bilər, çünki nəqliyyat kommunikasiya xətlərinin açılması Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya xalqlarının, bizim qonşularımızın maraqlarına cavab verir", o qeyd edib.

           Ölkə başçısı qonşu ölkələrin də nəqliyyat dəhlizlərinin və nəqliyyat arteriyaları şəbəkələrinin yaradılmasına aktiv şəkildə qoşulacağını güman etdiyini deyib.

            Rusiya Prezidenti Dağlıq Qarabağda iqtisadiyyat, ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin, eləcə də sərhədlərin açılması məsələləri ilə Rusiya, Ermənistan və Azərbaycan Baş nazir müavinlərinin rəhbərliyi ilə xüsusi üçtərəfli komissiyanın məşğul olacağını bildirib.

    Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin Dağlıq Qarabağla bağlı 9 noyabr 2020-ci il tarixli Bəyanatının icrasına baxılması planlaşdırılır və bölgədəki problemlərin həlli üçün gələcək addımların müzakirə edilməsi nəzərdə tutulur. Döyüş əməliyyatlarından zərər çəkmiş bölgələrin sakinlərinə yardımın göstərilməsi, eləcə də ticarət, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin işə salınması və inkişafı məsələlərinə xüsusi diqqət yetiriləcək.

    Eyni zamanda 10 noyabr bəyanatının "uğurla" yerinə yetirildiyini deyən Prezident İlham Əliyev Dağlıq Qarabağ münaqişəsindən danışıb.

            "Bütün bunlar onu göstərir ki, Vladimir Vladimiroviçin bir dəfə dediyi kimi, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi keçmişdə qalıb və biz gələcək barədə - qonşuluqda birgə necə yaşamağı, nəqliyyat arteriyalarının blokdan çıxarılmasına dair məsələləri necə həll etməyə çalışmağı və gələcəkdə regionun təhlükəsizlik və stabiliyini gücləndirməyi düşünməliyik."

            Bəli, əldə edilmiş razılıq və birgə Bəyanat, artıq Qarabağ münaqişəsinin arxada qaldığının bariz nümunəsidir. Beləliklə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi nəticəsində Cənubi Qafqaz yeni qonşuluq münasibətlərinə qədəm qoyur. Bu ilin martın 1-dək Azərbaycan Respublikasının, Ermənistan Respublikasının baş nazir müavinlərinin və Rusiya Federasiyası Hökumətinin sədr müavininin birgə həmsədrliyi ilə üçtərəfli

    İşçi Qrup Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası ərazisindən həyata keçirilən beynəlxalq daşımaların, həmçinin Azərbaycan Respublikası və Ermənistan Respublikası tərəfindən həyata keçirilən, yerinə yetirilməsi zamanı Azərbaycan Respublikasının və Ermənistan Respublikasının ərazilərinin kəsişməsi tələb olunan daşımaların təşkili, yerinə yetirilməsi və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün zəruri olan yeni nəqliyyat infrastrukturu obyektlərinin bərpasını və tikilməsini nəzərdə tutan tədbirlərin siyahısını və reallaşdırılması qrafikini təqdim edəcəklər.

    Akif Rüstəmov,

    Xocalı rayon sakini 


    10 Ocak 2021 Pazar

     


            Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən 2020-ci ilin yekunlarına dair müşavirədən məruzə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə 2020-ci ilin yekunlarına həsr olunmuş müşavirə keçirilib. Prezident İlham Əliyev müşavirədə çıxış edib. Cənab Prezidentimizin çıxışlarından hamımıza məlumdur ki, 2020-ci ilin əsas yekunu torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasıdır. Azərbaycan 44 gün ərzində tarixi qələbə qazanaraq öz torpaqlarını azad edib, düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirib Şanlı Qələbəmiz bizim güclü iradəmizi, xalqımızın güclü əzmini, Azərbaycan dövlətinin gücünü bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Azərbaycan dövlətinin gücü yürüdülən siyasət, iqtisadi uğurlar, xalq-iqtidar birliyi, hərbi qüdrəti, regionda oynadığı müsbət roldan qaynaqlanır və bugün müstəqil Azərbaycan dövləti özünün ən şanlı dövrünü yaşayır. Azərbaycanda bütün vətənpərvər qüvvələrin bir amalı var idi – torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi idi və Biz, buna nail olduq. Prezident İlham Əliyev kadr islahatlarından da danışarkən bildirmişdir ki, сəmiyyətdə kadr islahatları müsbət qarşılanır. Nazirlər Kabinetində rəhbərlik dəyişdirildi. Prezident Administrasiyasında, nazirliklərdə, yerli icra orqanlarında rəhbərlik dəyişdirildi.Korrupsiyaya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə daha ciddi aparılmağa başlanmışdır. 2020-ci ilin iqtisadi yekunlarında bildirildiyi kimi Azərbaycan yeni ilə digər ölkələrə nisbətən daha az itkilərlə çıxıb. Kənd təsərrüfatı, Neft Fondunun vəsaiti azalmayıb, ölkə öz valyuta ehtiyatlarını qoruya bilib. Orta əməkhaqqı və orta pensiya təqribən 13-14 faiz artıbdır. Bu yaxınlarda qəbul edilmiş qərarlar əsasında şəhid ailələrinin müavinəti 300 manatdan 500 manata qaldırılıb. Azərbaycan qazının tarixdə ilk dəfə olaraq artıq Avropa məkanına çatması tarixi nailiyyətdir. Bütün dünya ölkələrində olduğu kimi biz də COVID-19 virusu ilə mübarizədəyik. Koronavirus, bütün dünya üçün çox böyük sınaq idi. Azərbaycan bu sınaqdan şərəflə çıxır. Görülən işlər, operativ tədbirlər nəticəsində yeni xəstəxanalar tikilib, laboratoriyalar alınıb, həkimlər səfərbər olunub,sosial paketlərlə koronavirusdan əziyyət çəkən insanlara, o cümlədən qeyri-formal çalışan və işsiz vətəndaşlara yardımlar göstərilir. Bununla yanaşı, Cənab Prezidentimizin göstərişi ilə ziyan dəymiş 9 mindən çox ev bərpa ediləcək. Azad edilmiş torpaqlarda ilkin infrastruktur layihələrinin icrası artıq başlamışdır. Birinci layihə Şuşa şəhərinə yol layihəsidir. Digər vacib layihə çox çətin relyefdən keçən Toğanalı – Kəlbəcər yoludur. İki beynəlxalq aeroport tikilməsi Qarabağ zonasını bərpa etmək, yüklərin daşınması, turizmin inkişafı üçün bizə böyük kömək göstərəcək. Azad olunmuş bütün şəhərlərdə abadlıq-quruculuq işləri aparılacaq, Zəfərimizi əks etdirən komplekslər tikiləcək, qədimi tarixi abidələrimiz yenidən bərpa ediləcəkdir.

    Əminə Əliyeva,

    Xocalı rayon ziyalısı

    Ok

    Azərbaycan dövləti özünün ən şanlı dövrünü yaşayır

    Posted at  1/10/2021  |  in    |  Read More»

     


            Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən 2020-ci ilin yekunlarına dair müşavirədən məruzə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə 2020-ci ilin yekunlarına həsr olunmuş müşavirə keçirilib. Prezident İlham Əliyev müşavirədə çıxış edib. Cənab Prezidentimizin çıxışlarından hamımıza məlumdur ki, 2020-ci ilin əsas yekunu torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasıdır. Azərbaycan 44 gün ərzində tarixi qələbə qazanaraq öz torpaqlarını azad edib, düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirib Şanlı Qələbəmiz bizim güclü iradəmizi, xalqımızın güclü əzmini, Azərbaycan dövlətinin gücünü bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Azərbaycan dövlətinin gücü yürüdülən siyasət, iqtisadi uğurlar, xalq-iqtidar birliyi, hərbi qüdrəti, regionda oynadığı müsbət roldan qaynaqlanır və bugün müstəqil Azərbaycan dövləti özünün ən şanlı dövrünü yaşayır. Azərbaycanda bütün vətənpərvər qüvvələrin bir amalı var idi – torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi idi və Biz, buna nail olduq. Prezident İlham Əliyev kadr islahatlarından da danışarkən bildirmişdir ki, сəmiyyətdə kadr islahatları müsbət qarşılanır. Nazirlər Kabinetində rəhbərlik dəyişdirildi. Prezident Administrasiyasında, nazirliklərdə, yerli icra orqanlarında rəhbərlik dəyişdirildi.Korrupsiyaya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə daha ciddi aparılmağa başlanmışdır. 2020-ci ilin iqtisadi yekunlarında bildirildiyi kimi Azərbaycan yeni ilə digər ölkələrə nisbətən daha az itkilərlə çıxıb. Kənd təsərrüfatı, Neft Fondunun vəsaiti azalmayıb, ölkə öz valyuta ehtiyatlarını qoruya bilib. Orta əməkhaqqı və orta pensiya təqribən 13-14 faiz artıbdır. Bu yaxınlarda qəbul edilmiş qərarlar əsasında şəhid ailələrinin müavinəti 300 manatdan 500 manata qaldırılıb. Azərbaycan qazının tarixdə ilk dəfə olaraq artıq Avropa məkanına çatması tarixi nailiyyətdir. Bütün dünya ölkələrində olduğu kimi biz də COVID-19 virusu ilə mübarizədəyik. Koronavirus, bütün dünya üçün çox böyük sınaq idi. Azərbaycan bu sınaqdan şərəflə çıxır. Görülən işlər, operativ tədbirlər nəticəsində yeni xəstəxanalar tikilib, laboratoriyalar alınıb, həkimlər səfərbər olunub,sosial paketlərlə koronavirusdan əziyyət çəkən insanlara, o cümlədən qeyri-formal çalışan və işsiz vətəndaşlara yardımlar göstərilir. Bununla yanaşı, Cənab Prezidentimizin göstərişi ilə ziyan dəymiş 9 mindən çox ev bərpa ediləcək. Azad edilmiş torpaqlarda ilkin infrastruktur layihələrinin icrası artıq başlamışdır. Birinci layihə Şuşa şəhərinə yol layihəsidir. Digər vacib layihə çox çətin relyefdən keçən Toğanalı – Kəlbəcər yoludur. İki beynəlxalq aeroport tikilməsi Qarabağ zonasını bərpa etmək, yüklərin daşınması, turizmin inkişafı üçün bizə böyük kömək göstərəcək. Azad olunmuş bütün şəhərlərdə abadlıq-quruculuq işləri aparılacaq, Zəfərimizi əks etdirən komplekslər tikiləcək, qədimi tarixi abidələrimiz yenidən bərpa ediləcəkdir.

    Əminə Əliyeva,

    Xocalı rayon ziyalısı

    Ok

    9 Ocak 2021 Cumartesi

     


            Yanvar ayının 6-da Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə ilin birinci rübünün sosial-iqtisadi yekunlarına həsr olunan videokonfrans şəklində müşavirə keçirilib. Müşavirə Şanlı Zəfər tariximizin yekunlarına həsr olunmuş müşavirə kimi yadda qaldı. Müşavirədə Böyük Qələbə qazanmış ölkəmizdə 2021-ci ildə görüləcək işlər haqqında danışılıb. Prezident giriş nitqində bildirib ki, keçən ilin və nəinki keçən ilin, son 30 ilin əsas yekunu torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasıdır. Azərbaycan 44 gün ərzində tarixi Qələbə qazanaraq öz torpaqlarını azad etdi, düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirdi, Ermənistanı məğlub etdi. Bu məğlubiyyət nəticəsində Ermənistan məcbur olub kapitulyasiya aktına imza atıb, təslim olub və biz 3 rayonumuzu bir güllə atmadan, bir şəhid vermədən siyasi yollarla geri qaytardıq. Beləliklə, Ermənistanın 30 il davam edən işğalçılıq siyasətinə son qoyuldu. Biz bunu hərbi yollarla həll etdik. Baxmayaraq, uzun illər ərzində beynəlxalq vasitəçilər, demək olar, bütün aparıcı beynəlxalq təşkilatlar bizə deyirdilər ki, münaqişənin hərbi həlli yoxdur. Biz də deyirdik ki, əgər belədirsə, onda münaqişə sülh yolu ilə həll olunsun, biz də bunun tərəfdarıyıq.

            Prezident İlham Əliyev ötən ildə korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı aparılmış mübarizə tərbirlərindən də söz açıb. Ölkə başçısı qeyd edib ki, korrupsiyaya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə daha ciddi aparılmağa başlanmışdır. Hesab edirəm ki, o da sırf kadr islahatları ilə bağlı olan məsələdir. Xoşagəlməz hallar bürokratiya tərəfindən ört-basdır edilirdi və bəzi hallarda düzgün məlumat mənə çatdırılmırdı. Müvafiq qurumlar korrupsiyaya və rüşvətxorluğa qarşı kifayət qədər ciddi mübarizə aparmırdılar, bəzi hallarda cinayətlərə göz yumurdular. Bütün bunlar həqiqətdir. Kadr islahatları artıq buna da son qoyub. Bu gün heç kim, cinayət törətmiş insan vəzifəsindən asılı olmayaraq məsuliyyətdən boyun qaçıra bilməz. Heç kim qanundan üstün deyil. Heç kim üçün heç bir xüsusi status, heç bir imtiyaz yoxdur. Bunu hər kəs bilməlidir. Hesab edirəm, 2020-ci ilin hadisələri göstərir ki, hər kəs bunu artıq bilir.

            Prezident İlham Əliyev nitqində onu da vurğulayıb ki, koronavirus, əlbəttə ki, bütün dünya üçün çox böyük sınaq idi. Hesab edirəm ki, Azərbaycan bu sınaqdan şərəflə çıxır. Vəziyyət tam nəzarətdədir. Operativ tədbirlər nəticəsində yeni xəstəxanalar tikildi, laboratoriyalar alındı. Həkimlər səfərbər olundu. Koronavirus xəstələrinə qulluq edən həkimlərin maaşları artırıldı, onlar əməkhaqlarının 3-5 misli həcmində maaş alırlar. Çox böyük sosial paket təqdim edildi. Bir neçə milyard manat dəyərində sosial paket koronavirusdan əziyyət çəkən insanlara, o cümlədən qeyri-formal çalışan və işsiz vətəndaşlara yardım kimi göstərildi. Bu gün biz peyvəndi gözləyirik. Ümid edirik ki, peyvənd bu ay ərzində Azərbaycana gətiriləcək. Hər halda bütün kontraktlar imzalandı. Peyvəndin bir qədər gec gətirilməsi bizdən asılı deyil. Ondan sonra insanlar kütləvi qaydada bu peyvənddən istifadə edəcək və canımız bu xəstəlikdən qurtaracaq. 

            Baxmayaraq ki, 2020-ci il bütün ölkələr üçün iqtisadi sahədə ağır il olub, amma Azərbaycan digər ölkələrə nisbətən bu vəziyyətdən daha az itkilərlə çıxıb. Bizim iqtisadiyyatımız təqribən 4 faizdən bir qədər çox azalıb. Hesab edirəm ki, bu, yaxşı göstəricidir. Amma, eyni zamanda, onu da bildirməliyəm ki, qeyri-neft sənayemiz 11 faizdən çox artıb. Nəyin hesabına? Məhz şaxələndirmə hesabına. Ona görə ki, sənayeləşmə siyasəti düzgün aparılıb. Neftin hasilatı bizdə azalır. Eyni zamanda, OPEC+ razılaşmasına görə biz özümüz də azaltmışıq. Neftin qiyməti aşağı düşüb. Əgər bu neft amili olmasaydı, bizim iqtisadiyyatımız bəlkə də daha az düşərdi. Amma qeyri-neft sənayesinin 11 faizdən çox artması real iqtisadiyyatın, qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafı deməkdir.

            Ölkə başçısı azad olunmuş torpaqlarda ilkin infrastruktur layihələrinin icrasından danışıb. Məlumat verib ki, Xudafərin və Qız qalası hidroqovşaqlarında qurulacaq su elektrik stansiyaları böyük enerji potensialına malikdir. Eyni zamanda, Kəlbəcər və Laçın rayonlarında su elektrik stansiyalarının yaradılması məsələsi gündəlikdədir. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, biz dünyaya göstərəcəyik ki, nəinki bu əraziləri bərpa etdik, həm də dünyanın ən gözəl məkanlarından birinə çevirdik. 240 meqavat gücündə külək elektrik stansiyasının tikintisinə start verilir, xarici investor bu stansiyanı öz pulu ilə tikəcək. Xarici investorlar azad olunmuş torpaqlara cəlb edilməlidir. Bu torpaqlarda ilkin infrastruktur layihələrinin icrası artıq başlamışdır. Birinci layihə Şuşa şəhərinə yol layihəsidir. Digər vacib layihə çox çətin relyefdən keçən Toğanalı - Kəlbəcər yoludur. Toğanalıdan Kəlbəcərə çəkiləcək yol Laçın rayonuna da davam etdiriləcək.Horadizdən Zəngilana, oradan Qubadlıya və oradan da Laçın rayonuna qədər yol çəkilməsi üçün də hazırlıq işləri gedir.Beləliklə, həm şimaldan, həm cənubdan Laçın və Kəlbəcər rayonlarına yol-nəqliyyat infrastrukturu yaradılır.Ya Laçın, ya da Kəlbəcər rayonunda yeni beynəlxalq hava limanı tikiləcək. Füzuli şəhərində isə beynəlxalq hava limanının tikintisinə artıq az vaxt qalıb. İki beynəlxalq aeroport Qarabağ zonasını bərpa etmək, yüklərin daşınması, turizmin inkişafı üçün bizə kömək göstərəcək. Horadiz-Füzuli və ondan sonra Füzuli-Şuşa dəmir yolunun tikintisi də nəzərdə tutulur. Horadiz-Ağbənd(Zəngilan rayonunda Ermənistan sərhədinə yaxın olan qəsəbə) dəmir yolu da yenidən tikiləcək.Naxçıvan dəhlizini açmaq üçün bu yol xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yoldan həm Azərbaycan, həm Türkiyə, həm Rusiya, həm Ermənistan, həm də İran istifadə edəcək. Bu yol gələcəkdə çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Ermənistan dəmir yolları Rusiya dəmir yollarının mülkiyyətindədir, bizim tərəf müqabilimiz, əlbəttə, Rusiyadır. Biz bu məsələni Rusiya ilə müzakirə edirik.

            Ən mühüm məsələlərdən biri isə Vətən Müharibəsinin birinci qəhrəmanları olan şəhidlərimizə və onların ailələrinə dövlət qayğısının daimi olacağı ilə bağlı Ali Baş Komandan İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər idi. Prezident bildirdi ki, məcburi köçkünlər üçün nəzərdə tutulmuş evlər şəhid ailələrinə veriləcək. “Bu qərarı mən qəbul etdim. Artıq göstəriş verdim ki, Dövlətqaçqınkomun balansında olan mənzillər Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin balansına verilsin. Kifayət qədər böyük bir proqramdır. Ona görə həm müharibəyə qədər növbədə dayanan şəhid ailələri yerləşdirilməlidir bu evlərdə. Eyni zamanda, İkinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş qəhrəman hərbçilərimizin yaxınları bu evlərdə yerləşdirilməlidir. Bu, ədalətli qərardır.” Doğrudan da belə bir qərarın qəbul edilməsi öz canlarını Vətən torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi üçün fəda edən müqəddəs şəhidlərimizin ruhuna hörmət, onların ailələrinə isə diqqət və qayğının nümunəsi kimi qimətləndirilməlidir.

            İlin sonunda, dekabrın 31-də daha bir şad xəbərin gəldiyini vurğulayan Prezident İlham Əliyev deyib ki, Cənub Qaz Dəhlizi, onun son seqmenti olan TAP tam istismara verilib. Tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan qazı artıq Avropa məkanındadır. Bu, bizim tarixi nailiyyətimizdir.

    Seymur İsgəndərov,

    Xocalı şəhər 5 saylı tam orta məktəbin müəllimi

    2020-ci ilin əsas yekunu torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasıdır

    Posted at  1/09/2021  |  in    |  Read More»

     


            Yanvar ayının 6-da Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə ilin birinci rübünün sosial-iqtisadi yekunlarına həsr olunan videokonfrans şəklində müşavirə keçirilib. Müşavirə Şanlı Zəfər tariximizin yekunlarına həsr olunmuş müşavirə kimi yadda qaldı. Müşavirədə Böyük Qələbə qazanmış ölkəmizdə 2021-ci ildə görüləcək işlər haqqında danışılıb. Prezident giriş nitqində bildirib ki, keçən ilin və nəinki keçən ilin, son 30 ilin əsas yekunu torpaqlarımızın işğaldan azad olunmasıdır. Azərbaycan 44 gün ərzində tarixi Qələbə qazanaraq öz torpaqlarını azad etdi, düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirdi, Ermənistanı məğlub etdi. Bu məğlubiyyət nəticəsində Ermənistan məcbur olub kapitulyasiya aktına imza atıb, təslim olub və biz 3 rayonumuzu bir güllə atmadan, bir şəhid vermədən siyasi yollarla geri qaytardıq. Beləliklə, Ermənistanın 30 il davam edən işğalçılıq siyasətinə son qoyuldu. Biz bunu hərbi yollarla həll etdik. Baxmayaraq, uzun illər ərzində beynəlxalq vasitəçilər, demək olar, bütün aparıcı beynəlxalq təşkilatlar bizə deyirdilər ki, münaqişənin hərbi həlli yoxdur. Biz də deyirdik ki, əgər belədirsə, onda münaqişə sülh yolu ilə həll olunsun, biz də bunun tərəfdarıyıq.

            Prezident İlham Əliyev ötən ildə korrupsiya və rüşvətxorluğa qarşı aparılmış mübarizə tərbirlərindən də söz açıb. Ölkə başçısı qeyd edib ki, korrupsiyaya və rüşvətxorluğa qarşı mübarizə daha ciddi aparılmağa başlanmışdır. Hesab edirəm ki, o da sırf kadr islahatları ilə bağlı olan məsələdir. Xoşagəlməz hallar bürokratiya tərəfindən ört-basdır edilirdi və bəzi hallarda düzgün məlumat mənə çatdırılmırdı. Müvafiq qurumlar korrupsiyaya və rüşvətxorluğa qarşı kifayət qədər ciddi mübarizə aparmırdılar, bəzi hallarda cinayətlərə göz yumurdular. Bütün bunlar həqiqətdir. Kadr islahatları artıq buna da son qoyub. Bu gün heç kim, cinayət törətmiş insan vəzifəsindən asılı olmayaraq məsuliyyətdən boyun qaçıra bilməz. Heç kim qanundan üstün deyil. Heç kim üçün heç bir xüsusi status, heç bir imtiyaz yoxdur. Bunu hər kəs bilməlidir. Hesab edirəm, 2020-ci ilin hadisələri göstərir ki, hər kəs bunu artıq bilir.

            Prezident İlham Əliyev nitqində onu da vurğulayıb ki, koronavirus, əlbəttə ki, bütün dünya üçün çox böyük sınaq idi. Hesab edirəm ki, Azərbaycan bu sınaqdan şərəflə çıxır. Vəziyyət tam nəzarətdədir. Operativ tədbirlər nəticəsində yeni xəstəxanalar tikildi, laboratoriyalar alındı. Həkimlər səfərbər olundu. Koronavirus xəstələrinə qulluq edən həkimlərin maaşları artırıldı, onlar əməkhaqlarının 3-5 misli həcmində maaş alırlar. Çox böyük sosial paket təqdim edildi. Bir neçə milyard manat dəyərində sosial paket koronavirusdan əziyyət çəkən insanlara, o cümlədən qeyri-formal çalışan və işsiz vətəndaşlara yardım kimi göstərildi. Bu gün biz peyvəndi gözləyirik. Ümid edirik ki, peyvənd bu ay ərzində Azərbaycana gətiriləcək. Hər halda bütün kontraktlar imzalandı. Peyvəndin bir qədər gec gətirilməsi bizdən asılı deyil. Ondan sonra insanlar kütləvi qaydada bu peyvənddən istifadə edəcək və canımız bu xəstəlikdən qurtaracaq. 

            Baxmayaraq ki, 2020-ci il bütün ölkələr üçün iqtisadi sahədə ağır il olub, amma Azərbaycan digər ölkələrə nisbətən bu vəziyyətdən daha az itkilərlə çıxıb. Bizim iqtisadiyyatımız təqribən 4 faizdən bir qədər çox azalıb. Hesab edirəm ki, bu, yaxşı göstəricidir. Amma, eyni zamanda, onu da bildirməliyəm ki, qeyri-neft sənayemiz 11 faizdən çox artıb. Nəyin hesabına? Məhz şaxələndirmə hesabına. Ona görə ki, sənayeləşmə siyasəti düzgün aparılıb. Neftin hasilatı bizdə azalır. Eyni zamanda, OPEC+ razılaşmasına görə biz özümüz də azaltmışıq. Neftin qiyməti aşağı düşüb. Əgər bu neft amili olmasaydı, bizim iqtisadiyyatımız bəlkə də daha az düşərdi. Amma qeyri-neft sənayesinin 11 faizdən çox artması real iqtisadiyyatın, qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafı deməkdir.

            Ölkə başçısı azad olunmuş torpaqlarda ilkin infrastruktur layihələrinin icrasından danışıb. Məlumat verib ki, Xudafərin və Qız qalası hidroqovşaqlarında qurulacaq su elektrik stansiyaları böyük enerji potensialına malikdir. Eyni zamanda, Kəlbəcər və Laçın rayonlarında su elektrik stansiyalarının yaradılması məsələsi gündəlikdədir. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, biz dünyaya göstərəcəyik ki, nəinki bu əraziləri bərpa etdik, həm də dünyanın ən gözəl məkanlarından birinə çevirdik. 240 meqavat gücündə külək elektrik stansiyasının tikintisinə start verilir, xarici investor bu stansiyanı öz pulu ilə tikəcək. Xarici investorlar azad olunmuş torpaqlara cəlb edilməlidir. Bu torpaqlarda ilkin infrastruktur layihələrinin icrası artıq başlamışdır. Birinci layihə Şuşa şəhərinə yol layihəsidir. Digər vacib layihə çox çətin relyefdən keçən Toğanalı - Kəlbəcər yoludur. Toğanalıdan Kəlbəcərə çəkiləcək yol Laçın rayonuna da davam etdiriləcək.Horadizdən Zəngilana, oradan Qubadlıya və oradan da Laçın rayonuna qədər yol çəkilməsi üçün də hazırlıq işləri gedir.Beləliklə, həm şimaldan, həm cənubdan Laçın və Kəlbəcər rayonlarına yol-nəqliyyat infrastrukturu yaradılır.Ya Laçın, ya da Kəlbəcər rayonunda yeni beynəlxalq hava limanı tikiləcək. Füzuli şəhərində isə beynəlxalq hava limanının tikintisinə artıq az vaxt qalıb. İki beynəlxalq aeroport Qarabağ zonasını bərpa etmək, yüklərin daşınması, turizmin inkişafı üçün bizə kömək göstərəcək. Horadiz-Füzuli və ondan sonra Füzuli-Şuşa dəmir yolunun tikintisi də nəzərdə tutulur. Horadiz-Ağbənd(Zəngilan rayonunda Ermənistan sərhədinə yaxın olan qəsəbə) dəmir yolu da yenidən tikiləcək.Naxçıvan dəhlizini açmaq üçün bu yol xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yoldan həm Azərbaycan, həm Türkiyə, həm Rusiya, həm Ermənistan, həm də İran istifadə edəcək. Bu yol gələcəkdə çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Ermənistan dəmir yolları Rusiya dəmir yollarının mülkiyyətindədir, bizim tərəf müqabilimiz, əlbəttə, Rusiyadır. Biz bu məsələni Rusiya ilə müzakirə edirik.

            Ən mühüm məsələlərdən biri isə Vətən Müharibəsinin birinci qəhrəmanları olan şəhidlərimizə və onların ailələrinə dövlət qayğısının daimi olacağı ilə bağlı Ali Baş Komandan İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər idi. Prezident bildirdi ki, məcburi köçkünlər üçün nəzərdə tutulmuş evlər şəhid ailələrinə veriləcək. “Bu qərarı mən qəbul etdim. Artıq göstəriş verdim ki, Dövlətqaçqınkomun balansında olan mənzillər Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin balansına verilsin. Kifayət qədər böyük bir proqramdır. Ona görə həm müharibəyə qədər növbədə dayanan şəhid ailələri yerləşdirilməlidir bu evlərdə. Eyni zamanda, İkinci Qarabağ müharibəsində şəhid olmuş qəhrəman hərbçilərimizin yaxınları bu evlərdə yerləşdirilməlidir. Bu, ədalətli qərardır.” Doğrudan da belə bir qərarın qəbul edilməsi öz canlarını Vətən torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi üçün fəda edən müqəddəs şəhidlərimizin ruhuna hörmət, onların ailələrinə isə diqqət və qayğının nümunəsi kimi qimətləndirilməlidir.

            İlin sonunda, dekabrın 31-də daha bir şad xəbərin gəldiyini vurğulayan Prezident İlham Əliyev deyib ki, Cənub Qaz Dəhlizi, onun son seqmenti olan TAP tam istismara verilib. Tarixdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan qazı artıq Avropa məkanındadır. Bu, bizim tarixi nailiyyətimizdir.

    Seymur İsgəndərov,

    Xocalı şəhər 5 saylı tam orta məktəbin müəllimi

    8 Ocak 2021 Cuma

            
            Azərbaycanın Xocalı ərazisində sovet rejiminin qurulması prosesini təhlil etməzdən öncə XX əsrin əvvəllərində bölgədə baş verən sosial-siyasi prosesləri izləmək yerinə düşərdi. Qarabağ bölgəsi Azərbaycanın tarixən ayrılmaz bir hissəsi olub onun qərbində yerləşir. Rusiya imperiyasının “1897-ci ildə əhalinin ümumi siyahıya alınması məlumatına” görə XIX yüzilliyin sonlarında Qarabağın ümumi sahəsi bir milyon 101 min 748 desyatin, əhalisi 415.712 nəfər olmuşdur [Moskva 1904, s.78]. Burada yaşayan əhali əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu. Rusiyanın mərkəzi şəhərləri ilə Qarabağ əhalisinin iqtisadi və mədəni əlaqələri var idi. Əvvəllər Bakı, Gəncə, Təbriz, Dərbənd, Şəki, Şamaxı, Naxçıvan şəhərlərində alver edən Qarabağ tacirlərini həm də Peterburq, Kazan, Həştərxan, Moskva və digər şəhərlərdə də görmək olardı.
            XX yüzilliyin əvvəllərində Xocalıda sənaye də inkişaf etmişdi ki, həmin sənaye sahələrindən biri də ipəkçilik olmuşdu. Qeyd edək ki, baramanın mexaniki üsulla qurudulması ilk dəfə Qarabağ ipək müəssisələrində tətbiq edilmişdi. XX əsrin əvvəllərində ipək mallar Moskvaya və Rusiyanın digər şəhərlərinə göndərilirdi.
            Bəhs olunan dövrdə Xocalının kənd təsərrüfatında taxılçılıq və bağçılıq əsas yer tuturdu. Burada pambıq da əkilirdi. 1906-cı il məlumatına görə Xocalı ərazisində bütün torpaqların 28 faizi kəndlərin, qalanları isə dövlətin və bəylərin ixtiyarında idi. Burada əmtəə-pul münasibətləri genişlənmiş, daxili və xarici ticarət inkişaf etmiş, Xocalı tacirlər öz mallarını ümumrusiya və dünya bazarına çıxarmışlar.
            XX əsrin əvvəllərində bütövlükdə Qarabağda, o cümlədən Xocalıda Qaçaq hərəkatı genişlənmişdi. Vəziyyətdən istifadə edən Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının (RSDFP) birbaşa diktəsi ilə Qarabağda sosial-demokrat qrupları yaratdı və xalq içərisində “inqilab” ideyaları yayılmağa başlandı. Onlar “İskra” qəzeti vasitəsilə konsert-teatr binalarında seminariyalarda təbliğatlarını davam etdirirdilər. Bu işə tələbləri, fəhlələri və sənətkarları cəlb etmişdilər. Belə bir şəraitdə Şuşa, Cavanşir və Qaryagin qəzalarında “Difayi” (“müdafiəçi”) təşkilatı da yaranmışdı ki, onlar xalqı bolşevik təbliğatından uzaq durmağa çağırırdılar. Bolşeviklər fəhlə və kəndliləri silahlanmağa və inqilaba istiqamətləndirirdilər.
    Azərbaycan Respublikası Prezidenti İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivinin  (bundan sonra ARPİİSSA)  f.276, s.1, i.42-də göstərilir ki, Cavanşir, Şuşa və Qaryagin (Xocalı nəzərdə tutulur – M.N.) qəzalarında silahlı kəndli dəstələri mülkədarlara və bəylərə qarşı hücuma keçir, onların malikanələrini zəbt edir, müqavimət göstərənləri öldürürdülər... Həmin qəzalarda Kərbəlayi Həsənli oğlunun və Əli Abbas oğlunun başçılıq etdiyi silahlı kəndli dəstələri 1906-cı ilin dekabrında polis və kazak dəstələri üzərinə hücuma keçərək hərbi ləvazimatı ələ keçirərək ... malikanələri dağıdır, meşələri qırırdılar... Tətillər, kəndli həyəcanları, silahlı kəndli dəstələrinin fəaliyyəti gündən-günə artırdı.
           Rusiyada baş verən 1917-ci il fevral inqilabının sədası Qara-bağa da öz təsirini göstərmişdir. Arxiv sənədlərində göstərilir ki, “1917-ci ilin mart-aprel aylarında Qarabağda əsgər deputatları sovet və əsgər komitələri təşkil edildi. Bu zaman qəzada Müvəqqəti Hökumət orqanları da yaradıldı... 1917-ci il martın 12-də isə Xocalıda Əsgər Deputatları Soveti və əsgər komitələri təşkil edildi. Az sonra kəndli Deputatları Soveti və qəza nümayəndələrindən ibarət icraiyyə komitəsi yaradıldı” [ARPİİSSA, f. 456, s.16, i.122].
            “Bakı” qəzeti 26 avqust 1917-ci il /191/-ci sayında yazırdı ki, Qarabağda hakimiyyət başına keçmiş Müvəqqəti hökumət zəhmətkeş kütlələrin ağır vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün heç bir tədbir görmədi... Əvvəllər hakimiyyət başında olanlar yenə də əvvəlki mövqelərində qalmaqda idilər.
            1917-ci il mart-avqust aylarında Qarabağı gəzən müvəkkil, buradakı vəziyyəti həyəcanla mərkəzə məlumat vermiş və bütün bunlar arxiv sənədlərində öz əksini tapmışdır. Belə ki, həmin sənəddə göstərilir ki, “kənd əhalisi yerli hakimiyyət orqanlarından üz döndərmişdir.... kim ölkənin idarə edilməsini möhkəm ələ alsa, bizə ucuz qiymətə taxıl versə, onun arxasınca gedəcəyik... Ona görə də hökumət Qarabağda bu problemi həll etmək üçün tələsməlidir. Yoxsa sabah gec olacaq” [ARPİİSSA, f.30, s.1, i.13, v.30].
            Bəhs olunan dövrdə Xocalıda əhalinin hər nəfərinə gündə 200-250 qram çörək buraxılırdı. Taxılın qiyməti gündən-günə bahalaşırdı. Aclıq, yoxsulluq, ölüm, orduya səfərbərlik bölgədə əhalinin sayının 32 faiz azalmasına səbəb olmuşdu. Hərc-mərclik, özbaşınalıq, talançılıq, ordu hissələrinin qarətçiliyi, zorakılığa gündən-günə artırdı. “Kaspi” qəzeti 1917-ci ilin avqust ayında yazırdı Qarabağda talançılıq və sui-qəsd çoxalır. Hazırda vəziyyət o dərəcəyə çatıb ki, heç kəs bilmir ki, sabaha salamat çıxacaq yoxsa yox. Oğurluq, ölüm halı adiləşmiş və heç kəs məsuliyyətə cəlb edilmir.
            Arxiv sənədlərindən birində göstərilir ki, 1918-ci ilin əvvəl-lərində Xocalıda kəndlilər Müvəqqəti hökumətin yerli orqanlarına qarşı hücuma keçir, Zemstvo təşkilatlarına mənsub anbarları dağıdır və yerli məmurlara divan tuturdular... [ARPİİSSA, f.268, s.2, i.7, v.4]. Həmin dövrə nəzərə salan zaman məlum olur ki, bu hücumların əsas səbəblərindən biri camaatın aclıq və səfalət içərisində yaşaması idi. Belə ki, erməni qəsbkarları tərəfindən torpalqarından qovualaraq didərgin salınmış, bütün maddi nemətlərini, hətta ailə başçılarını itirmiş ailələr yeni məskunlaşdıqları ərazidə aclıqla üz-üzə qaldıqları üçün bu cür hərəkətlərə yol verirdilər. Hətta bəzi məlumatlara görə ərzidən keçən taxılla dolu karvanlara hücumlar təşkil edilirdi. Qeyd edək ki, Ermənistan dövləti öz mövcudluğunun ilk günlərindən Azərbaycana təcavüz etməyə, qədim Azərbaycan torpaqları olan Zəngəzur, Naxçıvan və Qarabağı işğal etməyə çalışırdı. Bəhs olunan dövrdə yaranmış əlverişli vəziyyətdən istifadə edən Andronik 8 min nəfərlik güclü silahlı qoşunu ilə Qarabağa hücum etdi. Andronikin quldur dəstələri Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan qədim kəndlərini dağıdır, yandırır, dinc əhalini vəhşicəsinə qılıncdan keçirirdi. Daşnaklar 1918-ci ildə Zəngəzurda 115, Cavanşir, Cəbrayıl, Şuşa qəzalarında 21, İrəvan quberniyasında 60-dan çox Azərbaycan kəndini məhv etmişdi. 100 mindən çox azərbaycanlı öz doğma yurdlarından qovuldular. Qeyd edək ki, 1918-ci ilin dekabrında Xocalı ərazisindəki azərbaycanlı kəndlərinə erməni hücumları genişlənmiş, bu hal 1919-cu ilin əvvəllərində daha dağıdıcı xarakter almışdı. Azərbaycan hökuməti Andronikin dəstələrinin Qarabağda törətdikləri quldurluğun qarşısını almaq üçün təcili tədbirlər gördü. Qarabağ general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanovun rəhbərliyi altında Azərbaycan özünümüdafiə qüvvələri tərəfindən Andronikin quldur dəstələrinin hücumlarının qarşısı alındı.
    Həmin dövrdə Qarabağ bolşeviklərinin fəaliyyət dairəsi getdikcə genişlənirdi. 1919-cu ilin yazında Xocalıda gizli partiya Komitəsi yaradıldı [“Azərbaycanda sovet hakimiyyəti uğurunda fəal mübarizə”. Azərnəşr, 1958, s.409].
            Qarabağda o cümlədən Xocalı ərazisində sovet rejiminin qurulması prosesini izləməkdən öncə Demokratik Cümhuriyyət dövrünə ekskurziv nəzər yetirmək, dövrün tarixşünaslığı haqqında yığcam məlumat vermək yerinə düşərdi:
            Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Vətənimizin şimalında Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpası yolunda ən böyük tarixi hadisə idi. Cümhuriyyət dövründə torpaqlarımızın bütövlüyünün qorunması sahəsində böyük işlər görülməsinə baxmayaraq, daxildə bolşevik-daşnak qrupları Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətinə maneçilik törətməyə çalışırdılar. Xarici hərbi müdaxiləçilərin və daxildə antiazərbaycan siyasəti yeridənlərin birliyi nəticəsində Şərqdə və türk-İslam dünyasında ilk demokratik dövlət olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi.
    Uğursuz nəticəyə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriy-yətinin iyirmi üç aylıq fəaliyyəti xalqımızın yaddaşına əbədi həkk olundu. Azərbaycan SSR 70 ilə yaxın bir dövrdə kommunist ideologiyasının hökmran olduğu SSRİ-nin tərkibində olmuşdur: Mürəkkəb, ziddiyyətli hadisələrlə dolu bu 70 il müddətdə xalqımız böyük məhrumiyyətlərə uğramış, soyqırımına məruz qalmış, böyük itkilər vermişdir. Eyni zamanda bu müddətdə bütün məhrumiyyətlərə baxmayaraq, xalqımız yaşamış, yaratmış, inkişaf etmişdir. Bu 70 il ərzində itkilərimizlə yanaşı, Azərbaycan xalqı böyük nailiyyətlər qazanmış, iqtisadi, elmi, mədəni yüksəlişə nail olmuşdur. Azərbaycan bu dövrdə öz müstəqilliyini faktiki olaraq itirsə də, formal olaraq müstəqil dövlətin atributları olan konstitusiyaya, əraziyə, sərhədlərə malik idi.
            Məhz dövlətçilik ənənələrinin, mədəni elmi, iqtisadi, kadr potensialının mövcudluğu Azərbaycan xalqına öz varlığını, mədəniyyətini, milli mənliyini qorumağa və yenidən dirçəlib 1991-ci ildə milli dövlət – Azərbaycan Respublikası kimi tarix səhnəsinə çıxmağa imkan verdi.
    1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Cümhuriyyətinin topladığı böyük tarixi təcrübə, əsasını qoyduğu demokratiya, demokratik dövlət quruculuğu bu gün onun hüquqi və mənəvi varisi olan Azərbaycan Respublikasında dönmədən həyata keçirilir və inkişaf etdirilir. Tam əsasla demək olar ki, varis öz sələfinin müstəqillik və suverenlik prinsipini hər şeydən əziz və uca tutur.
            İyirminci yüzilliyin əvvəllərində fəal inqilabçı, hərbi siyasi qurumların rəhbər işçiləri, Sovet hakimiyyəti dövründə isə respublikanın partiya-dövlət nümayəndələri olmuş yerli kommunistlər – N.Nərimanov, Q.Musabəyov, M.D.Hüseynov, M.Quliyev, Q.Hüseynov, Ə.Qarayev və b. tədqiq edilən dövrə aid bir sıra sərt xarakterli polemik əsərlər qələmə almışlar. Bu əsərlərin dəyəri siyasi rəqiblərə tənqidi münasibət ifadə etmələrində, hadisələrin qənaətbəxş və obyektiv təsvirini vermələrində yox, o vaxtkı kommunistlərin dünyagörüşü və psixologiyası haqqında dolğun təsəvvür yaratmalarındadır. Onlara xas olan ümumi cəhət “müsavat hökuməti” ilə müqayisədə sovet idarəetmə sistemi və sosial-iqtisadi quruluşunun Azərbaycan xalqının tərəqqisi üçün daha çox işlər gördüyünü sübut etməyə çalışmalarıdır.
    XX yüzilliyin 20-ci illər tarixşünaslığını üç dövrə bölmək olar: 20-30-cu illərin marksist tarixşünaslığı, 40-80-ci illərin milli kommunist tarixşünaslığı, 90-cı illərin liberal-milli tarixşünaslığı.
            Azərbaycanda marksist tarixşünaslığın əsas nümayəndələri 1921-1931-ci illərdə Qırmızı Professura İnstitutunu bitirmiş qeyri-azərbaycanlılar idi. Onlar 1917-1920-ci illəri əhatə edən inqilab dövrünü dünya kapitalizminin tam çürümə mərhələsində zəhmətkeşləri burjuaziyanın zülm və istismarından azad edəcək dünya inqilabının ilkin müjdəçisi kimi qələmə alırdılar.
    “Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi”nə aid tarixi əsərlərin müəllifləri – A.Rayevski, Y.Ratqauzer, N.Pçelin, A.Papov, S.Sef, A.Steklov, A.Dubner hadisələri tədqiq və təqdim edərkən tarixi reallığın təfsilatlarına maraq göstərmək, hadisələrin izahında ideologiyaya üstünlük vermək, mənbələrdən geniş iqtibas gətirmək və s. kimi xüsusi yanaşma üslubu nümayiş etdirmişlər. Həmin müəlliflərin əsərlərində sonrakı sovet tarixçilərinin tez-tez müraciət etdikləri partiya-sovet rəhbərlərinin çıxışlarından geniş istifadə, tarixi məkanın təfərrüatınadək dövrləşdirilməsi, arxiv mənbələrini kütləvi fetişləşdirmə hallarına az-az rast gəlinir.
    Yuxarıda adıgedən müəlliflərin əsərlərində “Zəhmətkeşlərə vəhşi nifrət”, “dünya miqyaslı quldurlar”, “müsavat nökərləri”, “bəy-xan hökuməti”, “öz xalqının mənafeyi ilə alver edənlər” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti “Müsavat rejimi”, “Müsavat dövləti” kimi təqdim edilmişdir.
    Ali təhsil müəssisələri üçün nəzərdə tutulmuş, 1961-ci ildə nəşr olunan “Azərbaycan tarixi” dərsliyinin kiçik bir abzasını diqqətinizə çatdırmaqla Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin yaranmasına verilən qiymətin şahidi olarıq: “Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi Azərbaycan xalqının müqəddəratında dönüş nöqtəsi, onun tarixində yeni dövrün başlanğıcı oldu. Sovet hakimiyyəti azadlıq və ana yurdunun istiqlaliyyəti haqqında Azərbaycan xalqının ən müqəddəs arzularını həyata keçirtdi. Azərbaycanın ən yaxşı oğulları və qızları həmin istiqlaliyyət uğrunda canlarını qurban vermişdilər. Sovet hakimiyyəti Azərbaycanı burjua-mülkədar istismarından və xarici imperialistlərin zülmündən həmişəlik azad etdi, onun üzünə azadlıq və səadət yolunu açdı. Zəhmətkeşlər öz müqəddəratının, öz yurdundakı sərvətlərin tam sahibi oldular” [s.246].
            Kiçik bir açıqlamadan məlum olur ki, sovet hakimiyyəti dövründə yazılmış əsərlərdə sosializm cəmiyyətinin yaranması “xalqın müqəddəratında dönüş nöqtəsi”, “xalqın ən müqəddəs arzularının reallaşması”, “istismar və zülmdən azad olması” kimi təqdim edilmişdir.
    Qeyd edək ki, Sovet hakimiyyəti Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasını ancaq elan etmişdi, qarşıda hələ çətin vəzifə – onu həqiqətə çevirmək tələb olunurdu. Labüd sual doğur: bütün Azərbaycan bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün hazır idimi? Ümumən sosialist dəyişikliklər üçün Azərbaycan iqtisadiyyatda, siyasətdə, sosial-maddi sahədə, mədəniyyət və ideologiyada lazımi ilkin şərtlərə və əsas amillərə malik idimi?
            Qərəzsiz elmi araşdırma göstərir ki, Azərbaycanın timsalında sovet respublikası quruculuğu, əslində, onun maddi, elmi-texniki və insan potensialını hakim mərkəzin məqsəd və mənafeyinə tabe etməklə aparılırdı. Mərkəzin sosializm quruculuğu siyasətində Azərbaycanın yeri əsasən onun öz “beynəlmiləlçilik borcunu” yerinə yetirməsi dəlili ilə əsaslandırılırdı. Həmin siyasətin ümdə istiqaməti bunlar idi: Bütövlükdə Respublikamız o cümlədən Qarabağ ölkənin başlıca xammal xəzinəsi və Sovet İttifaqının ikinci pambıq bazasıdır. “Ümumi sosialist vətəninin” mənafeləri ilə pərdələnən, əslində isə, “sosializm” bayrağı altında əsarətə almaq siyasətinin incə formada davamı olan siyasət belə idi. Prinsip etibarilə, bölgədə sosializm quruculuğu bu cür intişar edirdi. Başlıcası isə bunu obyektiv surətdə izah etməyə və işıqlandırmağa çalışmaq lazımdır. Çünki inkar etmək olmaz ki, Xocalıda öz tarixinin sovet dövründə də mühüm iqtisadi sosial-mədəni dəyişikliklərə nail olmuşdur. Xocalı əhalisi əməksevər əhalidir, qarşısına çıxan böyük çətinlikləri və səhvləri aradan qaldıraraq, ədalətsizliyə tab gətirərək yeni həyat quruculuğu naminə tarixən fədakarlıqla çalışmışlar və bu gün də bu proses uğurla davam edir.
            Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarix Arxivinin (ARDTA)  894-cü fondunun, 970-ci fondunun, 28-ci fondunun, ARPİİSSA-nin 1-ci fondunun, 159-cu fondunun materiallarına, M.Ə.Rəsulzadənin [68-70], T.Svetoxoviskinin [71], N.A.Ağamalıyevanın [2-4], P.Darabadinin [34-36], A.F.Abdullayevanın [13], Ş.Rüstəmbəylinin [65], A.Qarayevin [81], A.N.Xeyfesin [66], N.Nərimanovun [58] əsərlərinə, “İqtixad”, “İskra”, “Bakinskiy raboçiy”, “Azərbaycan”, “Kommunist”, “Noviy mir”, mətbuat materialları [114-122], «Очерки истории Коммунистический партии Азербайджана» [110-111], «Директивы Главного командования орронта Красный Армии 1917-1920 годов» və digər rəsmi sənədlərə əsaslanaraq Azərbaycanda, o cümlədən onun Xocalı ərazisində Sovet hakimiyyətinin qurulması prosesinin qısaca diqqətinizə çatdırırıq:
            Azərbaycan hökumətinə siyasi, diplomatik təzyiqləri gücləndirən Sovet Rusiyası milli hökuməti devirmək üçün “beşinci kolon” rolunu oynayan bolşeviklərdən, Azərbaycan ərazisini işğal etməyə çalışan ermənilərdən və türk amilindən istifadə edirdi. 1920-ci ilin əvvəllərində erməni sosial-demokratları Pirimov və Zaxaryan Moskvada “ərazi güzəştləri müqabilində Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətini devirmək işində öz hökumətlərinin təklifini bildirdilər”. Moskvanın razılığı ilə mart ayının 22-də – Novruz bayramı günü daşnak dəstələri Azərbaycan ordusunun Xankəndi şəhərində yerləşən qarnizonuna və Xocalıya hücum etdilər. Eyni zamanda, Ermənistan ordusu Qazax və Gəncə qəzalarına da basqın etdi. Qarabağda baş verən erməni qiyamı Azərbaycan hökumətini ordunu təcili olaraq Dağıstan sərhədindən və Bakıdan Qarabağa o cümlədən Xocalıya yeritməyə məcbur etdi. Rəsmi Moskvanın planı baş tutdu. Cümhuriyyətin şimal sərhədləri demək olar ki, müdafiəsiz qaldı.
            Mötəbər mənbələrə əsaslanaraq deyə bilərik ki, ermənilərin “sifarişli” qiyamının, inqilabi cəhdlərin gözlənilən nəticəni vermədiyini görən bolşeviklər türk nüfuzundan istifadəyə, türk milli hərəkatı ilə əlaqəyə girməyə çalışdılar. İmperialist dövlətlərin vahid cəbhəsi ilə üz-üzə qalan Türkiyə Sovet Rusiyasının hərbi-iqtisadi yardım haqqında təklifini qəbul etməyə, əvəzində isə Azərbaycanın Rusiyanın nüfuz dairəsinə daxil olması ilə razılaşmağa məcbur oldu. Təbliğat vasitələrində XI Qırmızı ordu Türkiyənin yardımına gedəcək ordu kimi təqdim olunurdu. XI qırmızı ordunun tərkibindəki müsəlman hissələrinə Xəlil paşa və digər türk zabitləri başçılıq edirdilər.
            A.Balayevin 1990-cı ildə nəşr olunmuş “1917-1920-ci illərdə Azərbaycanda milli-demokratik hərəkatı” adlı əsərində yazır ki, 1920-ci il aprel ayının ortalarında XI Qırmızı ordu Denikin ordusunun qalıqlarını əzərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şimal sərhədlərinə yaxınlaşdı. F.Xoyski aprel ayının 15-də G.V.Çiçerinə göndərdiyi teleqramda yazırdı: “Hazırda Azərbaycan Cümhuriyyətinin sərhədində, Dərbənd rayonunda Sovet Rusiyası hökumətinin böyük hərbi qüvvələrinin toplaşması müşahidə edilir. Sovet hökumətinin niyyətlərindən xəbərsiz olan Azərbaycan hökuməti xahiş edir ki, göstərilən rayonlarda ordu hissələrinin toplaşmasının səbəbləri və məqsədləri haqqında təcili məlumat verilsin”. Lakin G.V.Çiçerin Azərbaycan hökumətinin teleqramına cavab verməyi belə lazım bilmədi [s. 66].
    Aprel ayının 17-də RSFSR Xalq Xarici İşlər komissarının müavini milliyyətcə erməni M.Qaraxanın Sovet Rusiyasının ticarət-iqtisadi münasibətlərə dair danışıqlara hazır olması barədə Azərbaycan hökumətinə göndərdiyi teleqram sırf taktiki mülahizələrlə bağlı idi.
    1974-cü ildə Moskvada nəşr olunmuş «Директив Главного командонования фронтов Краской Армении» kitabında hadisələr olduğu kimi təhlil edilmişdir. Həmin materialda göstərilir ki, aprel ayının 21-də Qafqaz cəbhəsi komandanlığının XI Qırmızı ordu rəhbərliyinə və Volqa-Xəzər donanmasına göndərdiyi 490 nömrəli direktivdə Azərbaycan ordusunun əsas qüvvəsinin öz dövlətinin qərb cəbhəsində məşğul olduğu bildirilirdi. Habelə direktivdə aprel ayının 27-də Azərbaycan sərhədlərini keçib beş gün ərzində Yalama – Bakı əməliyyatını yerinə yetirmək əmr edilirdi. Aprelin 23-də Qafqaz Cəbhəsinin komandanı Tuxaçevski və Hərbi İnqilab Şurasının üzvü S.Orconikidzenin imzaladığı 52 nömrəli əmrdə göstərilirdi ki, “XI ordunun son vəzifəsi Bakı quberniyasını tutmaq deyil, Azərbaycanın bütün ərazisinin tutulması hesab edilsin” [s.310].
             “Qırmızı Ordunun komandanlığının döyüş bölgəsindən verdiyi məlumat”da (cild. III, Moskva, 1974) göstərilirdi ki, Sovet Rusiyasının Azərbaycana hərbi müdaxiləsi həlledici mərhələyə daxil olurdu. Bakı bolşeviklərinin nümayəndə heyəti A.İ.Mikoyan başda olmaqla Azərbaycan xalqı adından XI Qırmızı ordunu Azərbaycana dəvət etdi. XI Qırmızı ordunun Bakıya hücum əməliyyatı planı hazır idi. Aprel ayının 25-dən 26-na keçən gecə Levandovskinin başçılığı altında XI Qırmızı ordu hissələri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sərhədlərini keçdi. Yalama stansiyasında iki saatlıq döyüş Azərbaycan hərbçilərinin məğlubiyyəti ilə nəticələnirdi. “Qırmızı Ordunun komandanlığının döyüş bölgəsindən verdiyi məlumat”da (cild. III, Moskva, 1974) göstərilirdi ki, üçə yaxın artilleriya diviziyası itirildi, 600-700-dək döyüşçü əsir düşdü. Rus ordusunun itkiləri 30 nəfərə çatırdı [s.310]. Aprel ayının 27-də hərbi nazir S.Mehmandarov qərb cəbhəsinə vurduğu teleqramda bildirirdi: “Bolşeviklər Yalama stansiyasına hücum edib, içəriyə doğru hərəkət edərək Xudatı tutmuşlar, vəziyyət böhranlıdır. Əmr edirəm elə bu gün hər birində 500 tüfəngdən az olmayaraq Qazaxdan bir batalyonu, Gəncədən bir batalyonu Qızıl-Buruna gətirin” [“Azərbaycan Demokratik Respublikası (“tarix, ictimai, siyasi və mədəni həyat”). Bakı, 1992].
    XI Qırmızı ordunun sərhədi keçməsi barədə Xaçmazdan teleqram alınması hakimiyyət dairələrində çaşqınlıq yaratdı.
            1967-ci ildə Bakıda nəşr olunmuş “1918-1920-ci illərdə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qələbəsi uğrunda mübarizə (sənədlər və materiallar)” adlı əsərinə istinadən deyə bilərik ki, 1920-ci il aprel ayının 27-də saat 12-də AK (b)P MK, RK(b)P Qafqaz Diyar Komitəsinin Bakı bürosu və fəhlə konfransı adından hakimiyyətin bolşeviklərə təhvil verilməsi haqqında parlamentə ultimatum verildi. Həmin gün axşam saat 11-də Azərbaycan parlamenti özünün son iclasına toplandı. M.Ə.Rəsulzadə, Ş.Rüstəmbəyli və başqa müsavatçıların kəskin etirazlarına baxmayaraq, sosialist fraksiyasının və ona yaxın olan fraksiyaların tələbi ilə hakimiyyətin Azərbaycan bolşeviklərinə təhvil verilməsi haqqında qərar qəbul edildi. Nahaq qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə hakimiyyəti aşağıdakı şərtlərlə Azərbaycan kommunistlərinə təhvil vermək qərara alındı:
    1) Azərbaycanın tam müstəqilliyinin qorunub saxlanılması;
    2) AK(b) P-nın yaratdığı hökumətin müvəqqəti orqan olması;
    3) Hökumət idarələrindəki qulluqçuların tutduğu vəzifələrdə qalması;
    4) Hökumət və parlament üzvlərinin həyat və mülkiyyətinin toxunulmazlığının təmin edilməsi;
    5) Azərbaycan siyasi partiyalarının tam sərbəst fəaliyyətinin təmin edilməsi;
    6) Azərbaycan ordusunun saxlanması;
    7) Rus ordusunun Bakı şəhərinə daxil olmadan dəmir yolu ilə Türkiyənin köməyinə getməsi [531].
            Lakin parlamentin qərarından bir neçə saat sonra Anadoluya getmək bəhanəsi ilə Biləcəri stansiyasına gəlib çatmış XI Qırmızı ordu hissələri Bakıya daxil oldu. Bununla da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqil¬liyinə son qoyuldu və Azərbaycan yenidən Rusiya tərəfindən işğal edildi. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Xəbərləri (Tarix, fəlsəfə hüquq seriyası) 1992-ci il 5-ci nömrəsində yazır ki, aprel ayının 29-da gündüz saat 2-də Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi “… Qızıl ordunu (Qırmızı ordu nəzərdə tutulur – N.M.) təxirə salmadan göndərməyi, real kömək göstərməyi xahiş edirik” məzmunlu teleqramla Sovet Rusiyasına müraciət edildi. Həmin teleqramın göndərilməsində əsas məqsəd Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin XI Qırmızı ordu tərəfindən işğalını ört-basdır etmək, onun xalq kütlələrinin silahlı üsyanı nəticəsində devrildiyini iddia etmək idi [s.34].
            ARPİİSSA-nin, f.1, s.1, iş 3, v. 275-də saxlanılan sənədlərə əsaslanaraq cəmi 23 ay fəaliyyət göstərən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutunun səbəblərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:
            Beynəlxalq aləmdə, eləcə də Qafqaz bölgəsində yaranmış ümumi hərbi-siyasi vəziyyəti;
    Sovet Rusiyasının beynəlxalq münasibətlərə və beynəlxalq hüquqa zidd olaraq suveren dövlət olan Azərbaycana təcavüz etməklə onun ərazisini işğal etməsi;
            Azərbaycan hökumətinin daxilində sabitliyin olmaması, parlament fraksiyalarının, siyasi partiyaların hakimiyyət uğrunda mübarizəsinin daxili çəkişmə və şəxsi düşmənçilik həddinə çatdırılması, hökumət kabinetlərinin tez-tez dəyişilməsi, siyasi-iqtisadi islahatların aparılmasında qətiyyət və ardıcıllığın olmaması;
            M.Ə.Rəsulzadə, 1925-ci ildə yazdığı “İstiqlal məfkurəsi və gənclik” əsərində müstəqillik dövründə Azərbaycanda istiqlal şüurunun zəif olduğunu göstərərək, bu süqutun səbəblərindən bəhs edərək yazırdı: “Azərbaycanımızda milli fikrin həyatı nisbətən asan olsa da, sözün aydın mənası ilə istiqlalçılıq fikri çox yenidir”.
            Ermənistanın ərazi iddiaları və hərbi təcavüzü, XI Qırmızı ordunun hücumu ərəfəsində Dağlıq Qarabağda ermənilərin “sifarişli” qiyamının təşkil etməsi ilə əlaqədar milli ordu hissələrinin cəbhə xəttindən götürülməsi nəticəsində Azərbaycanın şimal sərhədlərinin müdafiəsiz qalması;
            XI Qırmızı ordunun Anadoluya Türkiyənin yardımına getməsi bəhanəsi ilə işğalda türk zabitlərinin nüfuzundan və gücündən isti¬fadə edilməsi;
            Azərbaycan bolşeviklərinin şəxsində “beşinci kolon”un pozuculuq fəaliyyəti, A.İ.Mikoyan başda olmaqla türk dilini, məişəti, yerli şəraiti bilən qrupun (Q.Musabəyov, H.Cəbiyev və b.) XI Qırmızı orduya bələdçilik etməsi və s.
            Azərbaycan xalqının milli azadlıq hərəkatı nəticəsində yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyəti xalqımızın tarixində və taleyində mühüm hadisə idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə XIX əsrin əvvəllərində itirilmiş dövlətçilik ənənələri bərpa edildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa vaxtda öz hökuməti, parlamenti, milli ordusu və pul vahidi olan demokratik respublikaya çevrildi.
            Dünya dövlətlərinin əksəriyyəti tərəfindən müstəqilliyi tanınmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq münasibətlərin iştirakçısına və beynəlxalq hüququn subyektinə çevrildi. Azərbaycan xalqının milli-azadlıq hərəkatının qanunauyğun nəticəsi kimi yaranmış, xalqımızın demokratik ənənələrinin qanuni varisi kimi formalaşmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milli dövlətçiliyimizin tarixi nailiyyəti idi. O, Azərbaycan xalqının əzəli arzusu olan müstəqilliyin gələcəkdə gerçəkləşməsi üçün zəngin ənənələr və möhkəm mənəvi zəmin verdi.
             Bu gün artıq öz müstəqilliyini yenidən bərpa etmiş xalqımız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hər il ildönümünü qeyd edir. 1998-ci ildə xalqımız Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyini çox böyük təntənə ilə qeyd etdi.
             Qeyd edək ki, Rusiyanın məqsəd və məramı AXC rəhbərliyinə əvvəlcədən məlum idi. Bunu həmin dövrə aid materiallardan da görmək olar. Belə ki, 1920-ci il aprel ayının 27-də parlamentin sonuncu iclasında M.Ə.Rəsulzadə nitqində göstərmişdir ki, “Qardaşlar! Qarşımızda bir ultimatum durur. Burada təslimdən bəhs edilir… Bizə deyirlər ki, hüdudlarımızdan keçən ordunun başında Nicati adında bir türk komandanı var. Rusiyadan gələn bu təcavüzkar ordu təxminən bilirəm ki, həyat və ölüm mübarizəsi aparan Türkiyəni xilas etmək üçün gedir.
            Qardaşlar! Türkiyə Azərbaycanın xilaskarıdır. Millətimizin amalını uca eyləyən bir məmləkətdir. Onun xilasına gedən bir qüvvəni biz məmnuniyyətlə yola salarıq. Fəqət bir şərtlə ki, bu qüvvə bizim azadlığımızı, müstəqilliyimizi çeynəməsin. Halbuki qardaşlar, bizdən soruşmadan torpağımıza keçən hər hansı bir qüvvə dostumuz deyil, düşmənimizdir…. Gələn rus ordusudur. Onun istədiyi 1914-cü il hüdudlarını almaqdır. Anadolunun imdadına getmək bəha¬nəsilə yurdumuza girən işğal ordusu buradan bir daha çıxmaq istəməyəcəkdir. Rusiya ilə anlaşmaq üçün hökuməti mütləq bolşeviklərə təslim etmək ultimatumunu qəbul etmə¬yə ehtiyac yoxdur. Bu ultimatumu kəmali-nifrətlə rədd edirik” [69].
            P.Q.Darbadinin 1991-ci ildə nəşr olunmuş «Военные проблемы политической истории Азербайджана начала ХХ века» adlı əsərində, Bakıya çevrilişdən əvvəl silah və sursat gətirilməsi haqda məlumat verilmişdir: “1920-ci ilin əvvəllərində Moskvadan Bakıya hərbi məqsədlər üçün 15 milyon manat pul göndərilmişdi…”. Xəzər vasitəsilə qayıqlarla Bakıya 2 min tüfəng, çoxlu döyüş sursatı, pul vəsaiti gətirilərək Qaraşəhər və Bayılda gizlədilmişdir [ s.151].
            ARPİİSSA-də (f.1, s.1, i.8, v.280) saxlanılan sənəddə Həmid Sultanovun AK(b)P-nın II qurultayındakı nitqi geniş şərh edilmişdir: “Biz bilirik ki, indi də olmasa, sabah ya birisi gün qırmızı süngü (Qırmızı ordu nəzərdə tutulur – N.M.) burada olacaqdır... Belə də oldu, biz sovet hakimiyyətini hazır formada aldıq, onu bizə boşqabda gətirdilər”.
            Azərbaycanda işğalçılıq siyasətini həyata keçirən bol¬şeviklər keçmiş Rusiya imperiyasını bərpa etmək məqsədilə 1920-ci il aprelin 28-də Bakıda Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının yarandığını elan etdilər. Doğrudur, xalqın narazı olacağından qorxan bolşeviklər öz işğalçılıq siyasətini pərdələmək üçün Azərbaycanı “müstəqil” Sovet Sosialist Respublikası elan etsələr də, əslində aprel çevrilişindən sonra Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini itirdi. “Müstəqil Azərbaycan Respublikası” şüarı altında bolşeviklərin XI qırmızı ordu hissələri qısa bir müddətdə ciddi müqavimətə rast gəlmədən Azərbaycanın əksər ərazilərini öz nəzarəti altına aldılar.
            “Şeypur” jurnalı, 7 dekabr 1920-ci il, 8-ci nömrəsində yazılmışdı ki, 1920-ci ilin martında A.İ.Mikoyan Moskvada bir qrup Er¬mənistan nümayəndəsini qəbul etdi. A.İ.Mikoyan bildirdi ki, əgər Sovet qoşunları Bakıya daxil ola bilərsə, onda Ermənistan dövləti də öz məqsədinə çatacaqdır. Yəni “Böyük Ermənistan” ideyası reallaşacaqdır. Bakının asan yolla ələ keçirilməsi üçün burada yerləşən Milli Ordunun çıxarılması tələb olunurdu. Ona görə də Rəsmi Moskvanın “planına” uyqun olaraq bütövlükdə Qarabağa o cümlədən Xocalıya erməni müdaxiləsi yenidən başlandı. ARDTA-nin 970-ci fondunda saxlanılan materiallara əsasən deyə bilərik ki, erməni vandalları yaranmış əlverişli vəziyyətdən çox məharətlə istifadə etdilər. 1920-ci il 22 martda başdan-ayağa silahlanmış güclü, təlim görmüş nizami erməni ordusu Xocalıya daxil olub amansız qırğınlar törətdilər. Həmin gün yüzlərlə dinc əhali daşnak quldurları tərəfindən öldürüldü və əhalinin yaşayış evləri yandırılmışdı. Şərəf və ləyaqətin tapdalanması, qadına, qocaya, uşağa aman verilmədən qırılması adi hala çevrilmişdi [s.1, i.190, v.68]. ARDTA-nin 2894-cü fondunun materiallarında göstərilir ki, Moskva öz mənfur məqsədinə nail oldu. Xocalıda, bütövlükdə Qarabağda baş verən bu qırğının qarşısını almaq üçün Azərbaycan Milli Ordu hissələri 1920-ci il aprelin 26-da bölgəyə daxil oldu. Təcavüzkar erməni quldur dəstələri müvəqqəti olaraq ərazidən uzaqlaşdı. Lakin Şimal sərhədlərimizdəki yaranmış boşluqdan istifadə edən XI Ordu hissələri Azərbaycan sərhədlərini keçdi [s.2, i.56, v.57].
            “Kommunist” qəzeti 3 iyun 1920-ci il (№26) yazır ki, 1920-ci il aprelin 29-da Xocalıda hakimiyyət kommunistlərin əlinə keçdi.
            Azərbaycana qarşı Mərkəzin məqsədlərinə V.İ.Lenin 1920-ci il aprelin 29-da öz çıxışında aydınlıq gətirmişdir: “Dünən Bakıdan aldığımız bir xəbər göstərir ki, Sovet Rusiyasının vəziyyəti yaxşılaşacaqdır: Sənayemizin yanacaqsız qaldığı bizə məlumdur, indi isə xəbər almışıq ki, Bakı proletariatı hakimiyyəti öz əlinə almış və Azərbaycan hökumətini yıxmışdır. İndi bizim də bir iqtisadi bazamız vardır ki, (Bakı nefti nəzərdə tutulur – N.M.) bu bizim bütün sənayemizi canlandıracaqdır” [31-ci cild, s.111].
            Beləliklə, 1920-ci il aprel çevrilişi ərəfəsində Qarabağda o cümlədən Xocalıda erməni daşnaklarının məkirli ərazi iddiaları kütləvi xarakter aldı və onların yerli dinc azərbaycanlılara qarşı təcavüzü, zorakılığı, qarəti daha da genişləndi. AK (b)P Qarabağ Komitəsi yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək öz təbliğatlarını genişləndirdilər. Bəhs etdiyimiz dövrdə Şuşa gizli bolşevik komitəsinə milliyətcə erməni olan Akop Kamari rəhbərlik edirdi. Qarabağda xalqımızın iqtisadi və siyasi böhranla üzləşməsi, onların milli çəkişmə və qarşıdurmadan təngə gəlməsi əhalinin müəyyən təbəqəsinin bolşevik təbliğatına inanmasına səbəb olmuşdur. Qarabağda o cümlədən Xocalıda Akop Kamari başda olmaqla Ş.Şahnazaryan, B.Vəlibəyov, B.Qaragözyan, A.Qevelyan, A.Tataryan və başqaları xalqı “ədalətli və dinc quruluş” yaratmaq üçün birliyə səsləyən yığıncaqlar keçirirdilər [ARPİİSSA, f.276, s.2, i.36, v.8].
            Təəssüf hissi ilə qeyd etməliyik ki, Qarabağda inqilab ərəfə-sində Moskva birbaşa burada yaşayan erməni xalqına müraciət etmiş və onları birliyə çağırmışdır. Belə ki, Ermənistanda 1957-ci ildə nəşr olunmuş “Ermənistanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi uğrunda mübarizə (1917-1920)” sənədlər toplusunda “zəhmətkeş erməni xalqına müraciətdə” göstərilir: “Qarabağın erməni kəndləri və xalqı…. Sizi birgə mübarizə aparmağa çağırırıq. Zülmə dözdüyünüz bəsdir, ayılmaq vaxtıdır…. İnqilab Komitəsi, Sovetləri təşkil edin, buraya öz nümayəndənizi [erməniləri nəzərdə tutulur – N.M.] seçin… sovetlərdə və inqilab komitəsində birləşin” [s.361].
            ARPİİSSA-nin 27-ci fondunun materiallarında göstərilir ki, Mərkəzdə hakimiyyəti ələ keçirən XI qırmızı Ordu Azərbaycanın bütün ərazisini zəbt etmək üçün 1920-ci il mayın 1-dən respublikanın daxili əyalətlərinə “Zəfər yürüşü”nə başladılar. 1920-ci il mayın 2-3-də XI qırmızı Ordunun silahlı qüvvələri Yevlax stansiyasında qərarlaşdılar [s.1, i.54, v.43]. XI Ordunun Qarabağ istiqamətində gələcəyi xəbərini eşidən Qarabağ bolşevikləri 1920-ci il mayın 4-də Qarabağ general-qubernatoru X.Sultanovu hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq hakimiyyətin qəza İnqilab Komitəsinin əlinə keçdiyini elan etdilər. İnqilab Komitəsinin tərkibinə B.Vəlibəyov, S.A.Ambarsumyan, K.Şahnazarov, Q.İbrahimov daxil oldular [s.2, i.54, v.44].
            ARPPİİSSA, f.1, s.85, i.89, v-8-də göstərilir ki, “1920-ci il mayın 20-də bolşeviklərin Qarabağ mahal Komitəsinin, Qarabağ üzrə fövqəladə komissar dadaş Bünyadzadənin və onun müavini Karakazovun iştirakı ilə keçirilən birləşmiş iclasında Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsi yaradıldı. İnqilab Komitəsinin sədri Bahadur Vəlibəyov, katibi Abram Marquliyev, üzvləri isə Qambay İbrahimbəyov, Hacı Zalov və başqaları təsdiq edildi. Təşkil edilmiş Vilayət İnqilab Komitəsi Şuşa, Zəngəzur və Cavanşir, Cəbrayıl qəzalarına da rəhbərlik etməli idi: İnqilab Komitəsi nəzdində torpaq, daxili işlər, ədliyyə, dövlət nəzarəti, səhiyyə, ictimai-təminat, təchizat, maarif, maliyyə şöbələri və xalq təsərrüfatı şurası təşkil edilmişdi”.
            Apardığımız araşdırmalardan məlum olur ki, Qarabağda İnqilab Komitəsinin tərkibi milliyyətcə qeyri azərbaycanlılardan ibarət olmuşdur. Məsələn, ARPİİSSA-nin 276-cı fondunda saxlanılan materiala əsasən deyə bilərik ki, Qarabağda təşkil edilmiş İnqilab Komitəsinə Sako Hambarsumyan, Hadrud İnqilab Komitəsinə S.Şaduns, Tuğ İnqilab Komitəsinə Armenak Şaburyan, Aptaşesi Muselyan, Ağdərə rayon İnqilab Komitəsinə Ter Mirzəbekyan, Xocalı İnqilab Komitəsinə Artakaz Saakyan, Tağverd İnqilab Komitəsinə Arso İonesiyan və sair təyin edilmişlər [s.2, i.28, v. 130; i.84, v.131].
            Rus, erməni silahlı dəstələrinin və bolşevik təbliğatına uyan bir qrup azərbaycanlının köməyi ilə Qarabağın bütün şəhər və kəndlərində o cümlədən Xocalıda qısa bir müddətdə hakimiyyət İnqilab Komitəsinin əlinə keçdi. İnqilab Komitəsi bölgədə yerləşən Milli Ordu silahlı qüvvələrinin ləğv olunması işinə başladı.
            Arxiv sənədlərindən birində göstərilir ki, 1920-ci il aprelin 29-da Xocalıda da İnqilab Komitəsi yaradılmışdı. Lakin İnqilab Komitəsi tərəddüd edir, fəaliyyətsizlik göstərirdi. Burada ciddi səhvlərə də yol verilmişdi. Belə ki, inqilabdan sonra Qəza partiya Komitəsinin də vəzifəsini icra edən İnqilab Komitəsi partiyaya hər cür adamları qəbul etmişdi [ARPİİSSA, f.276, s.2, i.84, v.8].
            Yerli dinc əhali tərəfindən xilaskar kimi qarşılanan Qırmızı Ordu döyüşçülərinin soyğunçu, quldur, işğalçı hərəkətləri, hakimiyyətdə olanların qarətçilik siyasəti, varlı adamların, o cümlədən ziyalıların evlərində kütləvi şəkildə axtarışlar aparılması, əmlakların müsadirə edilməsi, insan ləyaqətinin tapdalanması və təhqirlər xalqımızın yeni yaranmış hakimiyyətə qarşı narazılığını artırırdı. Xocalı ərazisində bu hal daha kütləvi xarakter almışdı. Çünki bütün bunlarla yanaşı Qırmızı Ordunun timsalında mənfur niyyətlərinin böyük qüvvəsini duyan ermənilər 1920-ci ilin mayında torpaq iddiası ilə daha da azğınlaşmış və kəndlərin yandırılması, dinc əhalinin güllələnməsi adi hala çevrilmişdir. Qəzəb dalğası xalqın müqavimət hərəkatını yetişdirmişdi. 1920-ci ilin mayından Azərbaycan milli ordusu, erməni təcavüzkarlığının, erməni basqınlarının qarşısını almaq məqsədilə Yuxarı Qarabağda yerləşdirilmişdi. Milli Ordu hissələrindəki əsgərlərimiz, qırmızı Ordunun xalqımızın adət-ənənəsinə, milli xüsusiyyətlərinə toxunan hərəkətləri ilə barışmır, hətta yeni hakimiyyətin özbaşınalığına qarşı biganə qalmır və onların qarşısını almağa cəhd göstərirdilər.
    “Kommunist” qəzeti 15 may 1920-ci il [№14] sayında yazırdı Xocalıdan alınan xəbərdə göstərilirdi ki, Azərbaycan İnqilabi komitəsinin torpaq haqqında verdiyi 5 may 1920-ci il dekreti qəzanın zəhmətkeş kəndlilərinə mayın 14-də elan edildi. Onlar çoxdan gözlədikləri bu dekret haqqında məruzəni böyük diqqətlə dinlədilər.
            Bunlardan bir az sonra Xocalıdan Azərbaycan İnqilab komitəsinə göndərdiyi bir məktubda xəbər verirdi ki, torpağın zəhmətkeşlərə verilməsi haqqındakı dekret mayın 18-dək həyata keçirildi [“Kommunist” qəzeti, 22 may 1920-ci il, №17].
    Xocalıda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra yaradılmış orqanlardan biri Fövqəladə Komissiya idi ki, bu orqanın antiazərbaycan fəaliyyəti arxivlərdə saxlanılan sənədlərdə geniş əks olun-muşdur.
             Belə ki, ARDTA fond 1-də saxlanılan sənədlərdə yuxarıda adıgedən məsələyə aydınlıq gətirilmişdir. Həmin fonddakı materialda göstərilir ki, 1920-ci il mayın 12-də Azərbaycan İnqilab Komitəsinin əmri ilə əksinqilabçılara, təxribatçılara və alverçiliyə qarşı Fövqəladə Komissiya (FK) yaradıldı. FK tərəfindən görülən tədbirlərə hökm verilməsi Ali İnqilabi Tribunala həvalə olundu. FK təşkil olunduğu ilk gündən Sovet Rusiyasında olduğu kimi terrorçu bir orqan kimi fəaliyyətə başladı. Qarabağda FK-nın sədri vəzifəsinə Armenak Mkırtiçeviç Qaragözov təyin edildi. Armenak həm də Xocalının fövqəladə Komissara idi. O “şübhəli ünsür” adı altında azərbaycanlı imkanlı şəxslərin, mədəniyyət xadimlərinin həbslərinə başladı. 1920-ci ilin sonu və 1921-ci ilin birinci rübündə Xocalıda 90 nəfər məsuliyyətə cəlb olunmuşdu. Məsuliyyətə cəlb olunanların demək olar ki, hamısı azərbaycanlılar idi. 1920-1921-ci illərdə 100 nəfər azərbaycanlı şahidsiz, sübutsuz ən ağır cəzaya məhkum olmuşlar [s.1, i.96, v.16-17]. Xocalıda təqib olunanların, həbs edilənlərin çoxusu milli ayrı-seçkiliklə, milli ədavətlə bağlı məsələlər üstündə mühakimə edilmişlər. FK yerlərdə əhali arasında vahimə yaratmaq məqsədi güdürdü.
            Bəhs etdiyimiz dövrdə Xocalıda FK ilə yanaşı XI Ordunun xüsusi şöbələri də geniş fəaliyyət göstərirdi. FK kimi XI Ordunun xüsusi şöbəsi də kəndlərə gedərkən ilk növbədə varlı adamların siyahısını tələb edir, qaçaqçılıqla məşğul olanları arayıb-axtarır, hər bir ailənin keçmişi ilə maraqlanır, təqib olunmaları üçün tədbirlər görürdülər. ARPİİSSA fond 1-də 1920-ci ildə Xocalıdakı durum aşağıdakı kimi göstərilmişdi: “İstər FK-nın və istərsə də XI Ordunun siyasi şöbəsinin qeyri-məhdud səlahiyyətləri var idi. Məhz buna görə xalq təsərrüfatının bərpasına keçid dövründə respublikanın hər yerində və xüsusilə Qarabağda” [deməli həm də Xocalıda - M.N.] siyasi vəziyyət son dərəcədə gərgin bir halda idi. Əhalinin qarət olunması, təqiblər, insan ləyaqətinin tapdalanması adi bir hala çevrilmişdir. Buna görə Qarabağda xeyli imkanlı ailələr İrana, bir qismi isə Türkiyəyə çıxıb getməli oldular. XI Ordunun 8-ci diviziyasının siyasi şöbəsinin əməkdaşları Qarabağa daxil olarkən keçmiş qəza rəislərini, pristavları, kəndxudaları, bir çox din xidmətlərini, varlı hampaları, onların ailə üzvlərini, hətta qadınlarını həbs edib, Şuşa və Qıraxtında saxlanmış, bir çox bəylər əhalinin gözü qarşısında güllələnmişlər… [f.1, s.1, i.8, v.143]. Həmin fondun digər vərəqindən oxuyuruq: Xocalı İnqilab Komitəsinin fəaliyyəti ilə bağlı 1920-ci il 17 oktyabr məlumatında bildirilirdi ki, bölgəyə gələn komissiya inqilab düşmənlərinin güllələnməsini həyata keçirdi. Həmin vaxt Xocalıdan Azərbaycan İnqilab Komitəsinə göndərilən gizli məktubda göstərilirdi ki, bu bölgədə daxili “sakitliklə” bağlı bir çox tədbirlər görülmüş, inqilab düşmənlərindən intiqam alınmışdır. Əhali böyük qorxu, ciddi təlaş içərisində idi. Xocalıdan verilən xəbərlərdən aydın olur ki, son zamanlarda bölgədə yerləşən ordu hissələri əhali arasında iş apararkən əhalinin adət-ənənələrinə, dininə, dilinə hörmət etmir, onlarla vəhşicəsinə rəftar edir və kütləvi həbslər aparılmışdır [f.1, s.1, i.105, v.49]. 1920-ci ilin sonlarında Qarabağdan AK(b)P MK-nə daxil olan məlumatda göstərilirdi ki, Xocalıda vəziyyət son vaxtlar daha da ağırlaşıb. Azərbaycanlılar keçmişə daha çox meyl¬lidirlər. Bunun əsas səbəbi heç bir qaydaya sığmayan mal-qaranın, taxılın ot-ələfin müsadirəsi, kəndlilərə qarşı FK-nın repressiyalar tətbiq etməsidir. Ona görə də xalq yenə hakimiyyətə inanmır [f.4, s.1, i.8, v.144].
            Tanınmış tarixçi, alim, ermənişünas K.Patkanov hələ 1875-ci ildə qələmə aldığı «Ванские надписи и их значение для Передней Азии» əsərində göstərirdi ki, “Ermənilər bəşər tarixində heç zaman xüsusi rol oynama¬mışlar. Bu, siyasi termen yox, ayrı-ayrı erməni məskənlərinin səpələndiyi coğrafi vilayətin adıdır. Ermənilər həmişə yaşadığı torpağın pis sahibləri olmuşlar, ancaq onlar çox məharətlə öz yaxınlarını sataraq güclülərə xidmət göstərmişlər” [s.104]. Əlbəttə bəhs edilən dövrdə Moskvanı özlərinə arxa hesab edən ermənilər XI Qırmızı ordunun Qarabağa daxil olması ilə hakimiyyəti ələ keçirib daha da fəallaşdılar. Bütün bunlar ARDTA-nin 970-ci fondunda saxlanılan materiallarda öz əksini tapmışdır. Həmin sənəddə oxu¬yuruq: 1920-ci ilin əvvəllərində özlərinin ən “müqəddəs arzu”larını “Böyük Ermənistan” yaratmaq kimi bəd, ədalətsiz niyyəti – praktiki olaraq həyata keçirməyə çalışan erməni daşnakları Xocalıda dinc əhaliyə qarşı təcavüzkarlıq edir, vahimə salır, qarətçilik və zorakılıqla məşğul olur, onlara ən ağır cəza verməkdən çəkinmir, bütün kəndləri yandıraraq əhalinin yaşadıqları əraziləri tərk etməyə məcbur edirdilər [f.970, s.1, i.190, v.21]. Aprel faciəsindən sonra özlərinə güclü arxa tapan təcavüzkarların bəd əməlləri daha da artmış, Qarabağda milliyyətcə erməni – rus və kommunistlərdən ibarət ali hakimiyyət orqanı yaradılmış, onların “sosializm quruculuğu” adı altında apardıqları siyasət, həm mahiyyət cəhətdən, həm də üsul etibarilə yuxarıdan, zorakılıq yolu ilə, şovinist mövqedən yanaşma və ya buna bənzər hallar istər-istəməz xalqımızın kütləvi narazılığına səbəb olurdu. Bu narazılıqlar isə özünü xalq üsyanları şəklində göstərirdi.
             1920-ci ildə Xocalıda vəziyyət olduqca ağır idi. Bunu ARPİİSSA-də fond 1-də saxlanılan AK(b)P MK-ya daxil olan məlumatlardan aydın görmək olar: Hazırda Xocalı ərazisində vəziyyət çox ağırdır. Əhalisi keçmiş vaxtlara daha çox meyillidir. Bunun səbəbi kütlələrin siyasi hazırlıq səviyyəsinin aşağı olması və ərzaq siyasətidir…, kəndlilərə qarşı repressiyaların tətbiq edilməsi, heç bir qaydaya sığışmayan mal-qaranın, taxılın, ot-ələfin müsadirəsi… Bunlar hamısı güman etməyə əsas verir ki, qırmızıların bu ərazini tərk etməsindən sonra, Sovet hakimiyyəti arxasız qalacaq və əhali bir mənalı əks-inqilabçıların tərəfini saxlayacaq [siy.1, i.8, v.143]. Həmin fondun digər vərəqində Qarabağdan AİK-nə verilən məlumat yığcam şərh edilmişdir. Həmin məlumatdan oxuyuruq: Xocalının kəndlərinin heç birində Sovet hakimiyyəti yoxdur və burada aclıq hökm sürür… Yerli əhalinin Sovet hakimiyyəti haqqında təsəvvürü ancaq XI Qırmızı ordunun xüsusi şöbəsi ilə bağlıdır.... Bütövlükdə Qarabağda qayda-qanun yoxdur. … Burada hər həftə kef məclisi təşkil edilir. Xalılar döşənmiş zalda çox varlı süfrə arxasında əyləşən yarımsərxoş zabitlər öz arvadları ilə fasiləsiz çalan musiqi dinləyir və rəqs edir [f. 1, s.2, i.105, v. 48-50]. Fikir verin, bütün torpağın sərvətlərin, yerin yiyəsi olanlar güllələnir, təhqir edilir, acından ölür, əlində silah olan qırmızı mundir sahibləri isə eyş-işrət içərisində yaşayır.
            Beləliklə, 1920-ci ildə Azərbaycanın Xocalı ərazisində totalitar bir cəmiyyət – sovet hakimiyyəti bərqərar oldu. Ərazidəki varlı, imkanlı, savadlı olanlar şahidsiz sübutsuz güllələndi, sürgün edildi. Bölgədəki qiymətli və nadir yeraltı və yerüstü sərvətlərimiz gizli və açıq yollarla Rusiyaya və Ermənistana daşındı.
                                                                                                   “Müqəddəs yurd: Xocalı” adlı kitabdan


    XOCALIDA SOVET REJİMİNİN QURULMASI

    Posted at  1/08/2021  |  in  XOCALI RAYONU  |  Read More»

            
            Azərbaycanın Xocalı ərazisində sovet rejiminin qurulması prosesini təhlil etməzdən öncə XX əsrin əvvəllərində bölgədə baş verən sosial-siyasi prosesləri izləmək yerinə düşərdi. Qarabağ bölgəsi Azərbaycanın tarixən ayrılmaz bir hissəsi olub onun qərbində yerləşir. Rusiya imperiyasının “1897-ci ildə əhalinin ümumi siyahıya alınması məlumatına” görə XIX yüzilliyin sonlarında Qarabağın ümumi sahəsi bir milyon 101 min 748 desyatin, əhalisi 415.712 nəfər olmuşdur [Moskva 1904, s.78]. Burada yaşayan əhali əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu. Rusiyanın mərkəzi şəhərləri ilə Qarabağ əhalisinin iqtisadi və mədəni əlaqələri var idi. Əvvəllər Bakı, Gəncə, Təbriz, Dərbənd, Şəki, Şamaxı, Naxçıvan şəhərlərində alver edən Qarabağ tacirlərini həm də Peterburq, Kazan, Həştərxan, Moskva və digər şəhərlərdə də görmək olardı.
            XX yüzilliyin əvvəllərində Xocalıda sənaye də inkişaf etmişdi ki, həmin sənaye sahələrindən biri də ipəkçilik olmuşdu. Qeyd edək ki, baramanın mexaniki üsulla qurudulması ilk dəfə Qarabağ ipək müəssisələrində tətbiq edilmişdi. XX əsrin əvvəllərində ipək mallar Moskvaya və Rusiyanın digər şəhərlərinə göndərilirdi.
            Bəhs olunan dövrdə Xocalının kənd təsərrüfatında taxılçılıq və bağçılıq əsas yer tuturdu. Burada pambıq da əkilirdi. 1906-cı il məlumatına görə Xocalı ərazisində bütün torpaqların 28 faizi kəndlərin, qalanları isə dövlətin və bəylərin ixtiyarında idi. Burada əmtəə-pul münasibətləri genişlənmiş, daxili və xarici ticarət inkişaf etmiş, Xocalı tacirlər öz mallarını ümumrusiya və dünya bazarına çıxarmışlar.
            XX əsrin əvvəllərində bütövlükdə Qarabağda, o cümlədən Xocalıda Qaçaq hərəkatı genişlənmişdi. Vəziyyətdən istifadə edən Rusiya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının (RSDFP) birbaşa diktəsi ilə Qarabağda sosial-demokrat qrupları yaratdı və xalq içərisində “inqilab” ideyaları yayılmağa başlandı. Onlar “İskra” qəzeti vasitəsilə konsert-teatr binalarında seminariyalarda təbliğatlarını davam etdirirdilər. Bu işə tələbləri, fəhlələri və sənətkarları cəlb etmişdilər. Belə bir şəraitdə Şuşa, Cavanşir və Qaryagin qəzalarında “Difayi” (“müdafiəçi”) təşkilatı da yaranmışdı ki, onlar xalqı bolşevik təbliğatından uzaq durmağa çağırırdılar. Bolşeviklər fəhlə və kəndliləri silahlanmağa və inqilaba istiqamətləndirirdilər.
    Azərbaycan Respublikası Prezidenti İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivinin  (bundan sonra ARPİİSSA)  f.276, s.1, i.42-də göstərilir ki, Cavanşir, Şuşa və Qaryagin (Xocalı nəzərdə tutulur – M.N.) qəzalarında silahlı kəndli dəstələri mülkədarlara və bəylərə qarşı hücuma keçir, onların malikanələrini zəbt edir, müqavimət göstərənləri öldürürdülər... Həmin qəzalarda Kərbəlayi Həsənli oğlunun və Əli Abbas oğlunun başçılıq etdiyi silahlı kəndli dəstələri 1906-cı ilin dekabrında polis və kazak dəstələri üzərinə hücuma keçərək hərbi ləvazimatı ələ keçirərək ... malikanələri dağıdır, meşələri qırırdılar... Tətillər, kəndli həyəcanları, silahlı kəndli dəstələrinin fəaliyyəti gündən-günə artırdı.
           Rusiyada baş verən 1917-ci il fevral inqilabının sədası Qara-bağa da öz təsirini göstərmişdir. Arxiv sənədlərində göstərilir ki, “1917-ci ilin mart-aprel aylarında Qarabağda əsgər deputatları sovet və əsgər komitələri təşkil edildi. Bu zaman qəzada Müvəqqəti Hökumət orqanları da yaradıldı... 1917-ci il martın 12-də isə Xocalıda Əsgər Deputatları Soveti və əsgər komitələri təşkil edildi. Az sonra kəndli Deputatları Soveti və qəza nümayəndələrindən ibarət icraiyyə komitəsi yaradıldı” [ARPİİSSA, f. 456, s.16, i.122].
            “Bakı” qəzeti 26 avqust 1917-ci il /191/-ci sayında yazırdı ki, Qarabağda hakimiyyət başına keçmiş Müvəqqəti hökumət zəhmətkeş kütlələrin ağır vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün heç bir tədbir görmədi... Əvvəllər hakimiyyət başında olanlar yenə də əvvəlki mövqelərində qalmaqda idilər.
            1917-ci il mart-avqust aylarında Qarabağı gəzən müvəkkil, buradakı vəziyyəti həyəcanla mərkəzə məlumat vermiş və bütün bunlar arxiv sənədlərində öz əksini tapmışdır. Belə ki, həmin sənəddə göstərilir ki, “kənd əhalisi yerli hakimiyyət orqanlarından üz döndərmişdir.... kim ölkənin idarə edilməsini möhkəm ələ alsa, bizə ucuz qiymətə taxıl versə, onun arxasınca gedəcəyik... Ona görə də hökumət Qarabağda bu problemi həll etmək üçün tələsməlidir. Yoxsa sabah gec olacaq” [ARPİİSSA, f.30, s.1, i.13, v.30].
            Bəhs olunan dövrdə Xocalıda əhalinin hər nəfərinə gündə 200-250 qram çörək buraxılırdı. Taxılın qiyməti gündən-günə bahalaşırdı. Aclıq, yoxsulluq, ölüm, orduya səfərbərlik bölgədə əhalinin sayının 32 faiz azalmasına səbəb olmuşdu. Hərc-mərclik, özbaşınalıq, talançılıq, ordu hissələrinin qarətçiliyi, zorakılığa gündən-günə artırdı. “Kaspi” qəzeti 1917-ci ilin avqust ayında yazırdı Qarabağda talançılıq və sui-qəsd çoxalır. Hazırda vəziyyət o dərəcəyə çatıb ki, heç kəs bilmir ki, sabaha salamat çıxacaq yoxsa yox. Oğurluq, ölüm halı adiləşmiş və heç kəs məsuliyyətə cəlb edilmir.
            Arxiv sənədlərindən birində göstərilir ki, 1918-ci ilin əvvəl-lərində Xocalıda kəndlilər Müvəqqəti hökumətin yerli orqanlarına qarşı hücuma keçir, Zemstvo təşkilatlarına mənsub anbarları dağıdır və yerli məmurlara divan tuturdular... [ARPİİSSA, f.268, s.2, i.7, v.4]. Həmin dövrə nəzərə salan zaman məlum olur ki, bu hücumların əsas səbəblərindən biri camaatın aclıq və səfalət içərisində yaşaması idi. Belə ki, erməni qəsbkarları tərəfindən torpalqarından qovualaraq didərgin salınmış, bütün maddi nemətlərini, hətta ailə başçılarını itirmiş ailələr yeni məskunlaşdıqları ərazidə aclıqla üz-üzə qaldıqları üçün bu cür hərəkətlərə yol verirdilər. Hətta bəzi məlumatlara görə ərzidən keçən taxılla dolu karvanlara hücumlar təşkil edilirdi. Qeyd edək ki, Ermənistan dövləti öz mövcudluğunun ilk günlərindən Azərbaycana təcavüz etməyə, qədim Azərbaycan torpaqları olan Zəngəzur, Naxçıvan və Qarabağı işğal etməyə çalışırdı. Bəhs olunan dövrdə yaranmış əlverişli vəziyyətdən istifadə edən Andronik 8 min nəfərlik güclü silahlı qoşunu ilə Qarabağa hücum etdi. Andronikin quldur dəstələri Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan qədim kəndlərini dağıdır, yandırır, dinc əhalini vəhşicəsinə qılıncdan keçirirdi. Daşnaklar 1918-ci ildə Zəngəzurda 115, Cavanşir, Cəbrayıl, Şuşa qəzalarında 21, İrəvan quberniyasında 60-dan çox Azərbaycan kəndini məhv etmişdi. 100 mindən çox azərbaycanlı öz doğma yurdlarından qovuldular. Qeyd edək ki, 1918-ci ilin dekabrında Xocalı ərazisindəki azərbaycanlı kəndlərinə erməni hücumları genişlənmiş, bu hal 1919-cu ilin əvvəllərində daha dağıdıcı xarakter almışdı. Azərbaycan hökuməti Andronikin dəstələrinin Qarabağda törətdikləri quldurluğun qarşısını almaq üçün təcili tədbirlər gördü. Qarabağ general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanovun rəhbərliyi altında Azərbaycan özünümüdafiə qüvvələri tərəfindən Andronikin quldur dəstələrinin hücumlarının qarşısı alındı.
    Həmin dövrdə Qarabağ bolşeviklərinin fəaliyyət dairəsi getdikcə genişlənirdi. 1919-cu ilin yazında Xocalıda gizli partiya Komitəsi yaradıldı [“Azərbaycanda sovet hakimiyyəti uğurunda fəal mübarizə”. Azərnəşr, 1958, s.409].
            Qarabağda o cümlədən Xocalı ərazisində sovet rejiminin qurulması prosesini izləməkdən öncə Demokratik Cümhuriyyət dövrünə ekskurziv nəzər yetirmək, dövrün tarixşünaslığı haqqında yığcam məlumat vermək yerinə düşərdi:
            Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Vətənimizin şimalında Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpası yolunda ən böyük tarixi hadisə idi. Cümhuriyyət dövründə torpaqlarımızın bütövlüyünün qorunması sahəsində böyük işlər görülməsinə baxmayaraq, daxildə bolşevik-daşnak qrupları Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətinə maneçilik törətməyə çalışırdılar. Xarici hərbi müdaxiləçilərin və daxildə antiazərbaycan siyasəti yeridənlərin birliyi nəticəsində Şərqdə və türk-İslam dünyasında ilk demokratik dövlət olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi.
    Uğursuz nəticəyə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriy-yətinin iyirmi üç aylıq fəaliyyəti xalqımızın yaddaşına əbədi həkk olundu. Azərbaycan SSR 70 ilə yaxın bir dövrdə kommunist ideologiyasının hökmran olduğu SSRİ-nin tərkibində olmuşdur: Mürəkkəb, ziddiyyətli hadisələrlə dolu bu 70 il müddətdə xalqımız böyük məhrumiyyətlərə uğramış, soyqırımına məruz qalmış, böyük itkilər vermişdir. Eyni zamanda bu müddətdə bütün məhrumiyyətlərə baxmayaraq, xalqımız yaşamış, yaratmış, inkişaf etmişdir. Bu 70 il ərzində itkilərimizlə yanaşı, Azərbaycan xalqı böyük nailiyyətlər qazanmış, iqtisadi, elmi, mədəni yüksəlişə nail olmuşdur. Azərbaycan bu dövrdə öz müstəqilliyini faktiki olaraq itirsə də, formal olaraq müstəqil dövlətin atributları olan konstitusiyaya, əraziyə, sərhədlərə malik idi.
            Məhz dövlətçilik ənənələrinin, mədəni elmi, iqtisadi, kadr potensialının mövcudluğu Azərbaycan xalqına öz varlığını, mədəniyyətini, milli mənliyini qorumağa və yenidən dirçəlib 1991-ci ildə milli dövlət – Azərbaycan Respublikası kimi tarix səhnəsinə çıxmağa imkan verdi.
    1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Cümhuriyyətinin topladığı böyük tarixi təcrübə, əsasını qoyduğu demokratiya, demokratik dövlət quruculuğu bu gün onun hüquqi və mənəvi varisi olan Azərbaycan Respublikasında dönmədən həyata keçirilir və inkişaf etdirilir. Tam əsasla demək olar ki, varis öz sələfinin müstəqillik və suverenlik prinsipini hər şeydən əziz və uca tutur.
            İyirminci yüzilliyin əvvəllərində fəal inqilabçı, hərbi siyasi qurumların rəhbər işçiləri, Sovet hakimiyyəti dövründə isə respublikanın partiya-dövlət nümayəndələri olmuş yerli kommunistlər – N.Nərimanov, Q.Musabəyov, M.D.Hüseynov, M.Quliyev, Q.Hüseynov, Ə.Qarayev və b. tədqiq edilən dövrə aid bir sıra sərt xarakterli polemik əsərlər qələmə almışlar. Bu əsərlərin dəyəri siyasi rəqiblərə tənqidi münasibət ifadə etmələrində, hadisələrin qənaətbəxş və obyektiv təsvirini vermələrində yox, o vaxtkı kommunistlərin dünyagörüşü və psixologiyası haqqında dolğun təsəvvür yaratmalarındadır. Onlara xas olan ümumi cəhət “müsavat hökuməti” ilə müqayisədə sovet idarəetmə sistemi və sosial-iqtisadi quruluşunun Azərbaycan xalqının tərəqqisi üçün daha çox işlər gördüyünü sübut etməyə çalışmalarıdır.
    XX yüzilliyin 20-ci illər tarixşünaslığını üç dövrə bölmək olar: 20-30-cu illərin marksist tarixşünaslığı, 40-80-ci illərin milli kommunist tarixşünaslığı, 90-cı illərin liberal-milli tarixşünaslığı.
            Azərbaycanda marksist tarixşünaslığın əsas nümayəndələri 1921-1931-ci illərdə Qırmızı Professura İnstitutunu bitirmiş qeyri-azərbaycanlılar idi. Onlar 1917-1920-ci illəri əhatə edən inqilab dövrünü dünya kapitalizminin tam çürümə mərhələsində zəhmətkeşləri burjuaziyanın zülm və istismarından azad edəcək dünya inqilabının ilkin müjdəçisi kimi qələmə alırdılar.
    “Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi”nə aid tarixi əsərlərin müəllifləri – A.Rayevski, Y.Ratqauzer, N.Pçelin, A.Papov, S.Sef, A.Steklov, A.Dubner hadisələri tədqiq və təqdim edərkən tarixi reallığın təfsilatlarına maraq göstərmək, hadisələrin izahında ideologiyaya üstünlük vermək, mənbələrdən geniş iqtibas gətirmək və s. kimi xüsusi yanaşma üslubu nümayiş etdirmişlər. Həmin müəlliflərin əsərlərində sonrakı sovet tarixçilərinin tez-tez müraciət etdikləri partiya-sovet rəhbərlərinin çıxışlarından geniş istifadə, tarixi məkanın təfərrüatınadək dövrləşdirilməsi, arxiv mənbələrini kütləvi fetişləşdirmə hallarına az-az rast gəlinir.
    Yuxarıda adıgedən müəlliflərin əsərlərində “Zəhmətkeşlərə vəhşi nifrət”, “dünya miqyaslı quldurlar”, “müsavat nökərləri”, “bəy-xan hökuməti”, “öz xalqının mənafeyi ilə alver edənlər” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti “Müsavat rejimi”, “Müsavat dövləti” kimi təqdim edilmişdir.
    Ali təhsil müəssisələri üçün nəzərdə tutulmuş, 1961-ci ildə nəşr olunan “Azərbaycan tarixi” dərsliyinin kiçik bir abzasını diqqətinizə çatdırmaqla Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin yaranmasına verilən qiymətin şahidi olarıq: “Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi Azərbaycan xalqının müqəddəratında dönüş nöqtəsi, onun tarixində yeni dövrün başlanğıcı oldu. Sovet hakimiyyəti azadlıq və ana yurdunun istiqlaliyyəti haqqında Azərbaycan xalqının ən müqəddəs arzularını həyata keçirtdi. Azərbaycanın ən yaxşı oğulları və qızları həmin istiqlaliyyət uğrunda canlarını qurban vermişdilər. Sovet hakimiyyəti Azərbaycanı burjua-mülkədar istismarından və xarici imperialistlərin zülmündən həmişəlik azad etdi, onun üzünə azadlıq və səadət yolunu açdı. Zəhmətkeşlər öz müqəddəratının, öz yurdundakı sərvətlərin tam sahibi oldular” [s.246].
            Kiçik bir açıqlamadan məlum olur ki, sovet hakimiyyəti dövründə yazılmış əsərlərdə sosializm cəmiyyətinin yaranması “xalqın müqəddəratında dönüş nöqtəsi”, “xalqın ən müqəddəs arzularının reallaşması”, “istismar və zülmdən azad olması” kimi təqdim edilmişdir.
    Qeyd edək ki, Sovet hakimiyyəti Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasını ancaq elan etmişdi, qarşıda hələ çətin vəzifə – onu həqiqətə çevirmək tələb olunurdu. Labüd sual doğur: bütün Azərbaycan bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün hazır idimi? Ümumən sosialist dəyişikliklər üçün Azərbaycan iqtisadiyyatda, siyasətdə, sosial-maddi sahədə, mədəniyyət və ideologiyada lazımi ilkin şərtlərə və əsas amillərə malik idimi?
            Qərəzsiz elmi araşdırma göstərir ki, Azərbaycanın timsalında sovet respublikası quruculuğu, əslində, onun maddi, elmi-texniki və insan potensialını hakim mərkəzin məqsəd və mənafeyinə tabe etməklə aparılırdı. Mərkəzin sosializm quruculuğu siyasətində Azərbaycanın yeri əsasən onun öz “beynəlmiləlçilik borcunu” yerinə yetirməsi dəlili ilə əsaslandırılırdı. Həmin siyasətin ümdə istiqaməti bunlar idi: Bütövlükdə Respublikamız o cümlədən Qarabağ ölkənin başlıca xammal xəzinəsi və Sovet İttifaqının ikinci pambıq bazasıdır. “Ümumi sosialist vətəninin” mənafeləri ilə pərdələnən, əslində isə, “sosializm” bayrağı altında əsarətə almaq siyasətinin incə formada davamı olan siyasət belə idi. Prinsip etibarilə, bölgədə sosializm quruculuğu bu cür intişar edirdi. Başlıcası isə bunu obyektiv surətdə izah etməyə və işıqlandırmağa çalışmaq lazımdır. Çünki inkar etmək olmaz ki, Xocalıda öz tarixinin sovet dövründə də mühüm iqtisadi sosial-mədəni dəyişikliklərə nail olmuşdur. Xocalı əhalisi əməksevər əhalidir, qarşısına çıxan böyük çətinlikləri və səhvləri aradan qaldıraraq, ədalətsizliyə tab gətirərək yeni həyat quruculuğu naminə tarixən fədakarlıqla çalışmışlar və bu gün də bu proses uğurla davam edir.
            Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarix Arxivinin (ARDTA)  894-cü fondunun, 970-ci fondunun, 28-ci fondunun, ARPİİSSA-nin 1-ci fondunun, 159-cu fondunun materiallarına, M.Ə.Rəsulzadənin [68-70], T.Svetoxoviskinin [71], N.A.Ağamalıyevanın [2-4], P.Darabadinin [34-36], A.F.Abdullayevanın [13], Ş.Rüstəmbəylinin [65], A.Qarayevin [81], A.N.Xeyfesin [66], N.Nərimanovun [58] əsərlərinə, “İqtixad”, “İskra”, “Bakinskiy raboçiy”, “Azərbaycan”, “Kommunist”, “Noviy mir”, mətbuat materialları [114-122], «Очерки истории Коммунистический партии Азербайджана» [110-111], «Директивы Главного командования орронта Красный Армии 1917-1920 годов» və digər rəsmi sənədlərə əsaslanaraq Azərbaycanda, o cümlədən onun Xocalı ərazisində Sovet hakimiyyətinin qurulması prosesinin qısaca diqqətinizə çatdırırıq:
            Azərbaycan hökumətinə siyasi, diplomatik təzyiqləri gücləndirən Sovet Rusiyası milli hökuməti devirmək üçün “beşinci kolon” rolunu oynayan bolşeviklərdən, Azərbaycan ərazisini işğal etməyə çalışan ermənilərdən və türk amilindən istifadə edirdi. 1920-ci ilin əvvəllərində erməni sosial-demokratları Pirimov və Zaxaryan Moskvada “ərazi güzəştləri müqabilində Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətini devirmək işində öz hökumətlərinin təklifini bildirdilər”. Moskvanın razılığı ilə mart ayının 22-də – Novruz bayramı günü daşnak dəstələri Azərbaycan ordusunun Xankəndi şəhərində yerləşən qarnizonuna və Xocalıya hücum etdilər. Eyni zamanda, Ermənistan ordusu Qazax və Gəncə qəzalarına da basqın etdi. Qarabağda baş verən erməni qiyamı Azərbaycan hökumətini ordunu təcili olaraq Dağıstan sərhədindən və Bakıdan Qarabağa o cümlədən Xocalıya yeritməyə məcbur etdi. Rəsmi Moskvanın planı baş tutdu. Cümhuriyyətin şimal sərhədləri demək olar ki, müdafiəsiz qaldı.
            Mötəbər mənbələrə əsaslanaraq deyə bilərik ki, ermənilərin “sifarişli” qiyamının, inqilabi cəhdlərin gözlənilən nəticəni vermədiyini görən bolşeviklər türk nüfuzundan istifadəyə, türk milli hərəkatı ilə əlaqəyə girməyə çalışdılar. İmperialist dövlətlərin vahid cəbhəsi ilə üz-üzə qalan Türkiyə Sovet Rusiyasının hərbi-iqtisadi yardım haqqında təklifini qəbul etməyə, əvəzində isə Azərbaycanın Rusiyanın nüfuz dairəsinə daxil olması ilə razılaşmağa məcbur oldu. Təbliğat vasitələrində XI Qırmızı ordu Türkiyənin yardımına gedəcək ordu kimi təqdim olunurdu. XI qırmızı ordunun tərkibindəki müsəlman hissələrinə Xəlil paşa və digər türk zabitləri başçılıq edirdilər.
            A.Balayevin 1990-cı ildə nəşr olunmuş “1917-1920-ci illərdə Azərbaycanda milli-demokratik hərəkatı” adlı əsərində yazır ki, 1920-ci il aprel ayının ortalarında XI Qırmızı ordu Denikin ordusunun qalıqlarını əzərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şimal sərhədlərinə yaxınlaşdı. F.Xoyski aprel ayının 15-də G.V.Çiçerinə göndərdiyi teleqramda yazırdı: “Hazırda Azərbaycan Cümhuriyyətinin sərhədində, Dərbənd rayonunda Sovet Rusiyası hökumətinin böyük hərbi qüvvələrinin toplaşması müşahidə edilir. Sovet hökumətinin niyyətlərindən xəbərsiz olan Azərbaycan hökuməti xahiş edir ki, göstərilən rayonlarda ordu hissələrinin toplaşmasının səbəbləri və məqsədləri haqqında təcili məlumat verilsin”. Lakin G.V.Çiçerin Azərbaycan hökumətinin teleqramına cavab verməyi belə lazım bilmədi [s. 66].
    Aprel ayının 17-də RSFSR Xalq Xarici İşlər komissarının müavini milliyyətcə erməni M.Qaraxanın Sovet Rusiyasının ticarət-iqtisadi münasibətlərə dair danışıqlara hazır olması barədə Azərbaycan hökumətinə göndərdiyi teleqram sırf taktiki mülahizələrlə bağlı idi.
    1974-cü ildə Moskvada nəşr olunmuş «Директив Главного командонования фронтов Краской Армении» kitabında hadisələr olduğu kimi təhlil edilmişdir. Həmin materialda göstərilir ki, aprel ayının 21-də Qafqaz cəbhəsi komandanlığının XI Qırmızı ordu rəhbərliyinə və Volqa-Xəzər donanmasına göndərdiyi 490 nömrəli direktivdə Azərbaycan ordusunun əsas qüvvəsinin öz dövlətinin qərb cəbhəsində məşğul olduğu bildirilirdi. Habelə direktivdə aprel ayının 27-də Azərbaycan sərhədlərini keçib beş gün ərzində Yalama – Bakı əməliyyatını yerinə yetirmək əmr edilirdi. Aprelin 23-də Qafqaz Cəbhəsinin komandanı Tuxaçevski və Hərbi İnqilab Şurasının üzvü S.Orconikidzenin imzaladığı 52 nömrəli əmrdə göstərilirdi ki, “XI ordunun son vəzifəsi Bakı quberniyasını tutmaq deyil, Azərbaycanın bütün ərazisinin tutulması hesab edilsin” [s.310].
             “Qırmızı Ordunun komandanlığının döyüş bölgəsindən verdiyi məlumat”da (cild. III, Moskva, 1974) göstərilirdi ki, Sovet Rusiyasının Azərbaycana hərbi müdaxiləsi həlledici mərhələyə daxil olurdu. Bakı bolşeviklərinin nümayəndə heyəti A.İ.Mikoyan başda olmaqla Azərbaycan xalqı adından XI Qırmızı ordunu Azərbaycana dəvət etdi. XI Qırmızı ordunun Bakıya hücum əməliyyatı planı hazır idi. Aprel ayının 25-dən 26-na keçən gecə Levandovskinin başçılığı altında XI Qırmızı ordu hissələri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sərhədlərini keçdi. Yalama stansiyasında iki saatlıq döyüş Azərbaycan hərbçilərinin məğlubiyyəti ilə nəticələnirdi. “Qırmızı Ordunun komandanlığının döyüş bölgəsindən verdiyi məlumat”da (cild. III, Moskva, 1974) göstərilirdi ki, üçə yaxın artilleriya diviziyası itirildi, 600-700-dək döyüşçü əsir düşdü. Rus ordusunun itkiləri 30 nəfərə çatırdı [s.310]. Aprel ayının 27-də hərbi nazir S.Mehmandarov qərb cəbhəsinə vurduğu teleqramda bildirirdi: “Bolşeviklər Yalama stansiyasına hücum edib, içəriyə doğru hərəkət edərək Xudatı tutmuşlar, vəziyyət böhranlıdır. Əmr edirəm elə bu gün hər birində 500 tüfəngdən az olmayaraq Qazaxdan bir batalyonu, Gəncədən bir batalyonu Qızıl-Buruna gətirin” [“Azərbaycan Demokratik Respublikası (“tarix, ictimai, siyasi və mədəni həyat”). Bakı, 1992].
    XI Qırmızı ordunun sərhədi keçməsi barədə Xaçmazdan teleqram alınması hakimiyyət dairələrində çaşqınlıq yaratdı.
            1967-ci ildə Bakıda nəşr olunmuş “1918-1920-ci illərdə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qələbəsi uğrunda mübarizə (sənədlər və materiallar)” adlı əsərinə istinadən deyə bilərik ki, 1920-ci il aprel ayının 27-də saat 12-də AK (b)P MK, RK(b)P Qafqaz Diyar Komitəsinin Bakı bürosu və fəhlə konfransı adından hakimiyyətin bolşeviklərə təhvil verilməsi haqqında parlamentə ultimatum verildi. Həmin gün axşam saat 11-də Azərbaycan parlamenti özünün son iclasına toplandı. M.Ə.Rəsulzadə, Ş.Rüstəmbəyli və başqa müsavatçıların kəskin etirazlarına baxmayaraq, sosialist fraksiyasının və ona yaxın olan fraksiyaların tələbi ilə hakimiyyətin Azərbaycan bolşeviklərinə təhvil verilməsi haqqında qərar qəbul edildi. Nahaq qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə hakimiyyəti aşağıdakı şərtlərlə Azərbaycan kommunistlərinə təhvil vermək qərara alındı:
    1) Azərbaycanın tam müstəqilliyinin qorunub saxlanılması;
    2) AK(b) P-nın yaratdığı hökumətin müvəqqəti orqan olması;
    3) Hökumət idarələrindəki qulluqçuların tutduğu vəzifələrdə qalması;
    4) Hökumət və parlament üzvlərinin həyat və mülkiyyətinin toxunulmazlığının təmin edilməsi;
    5) Azərbaycan siyasi partiyalarının tam sərbəst fəaliyyətinin təmin edilməsi;
    6) Azərbaycan ordusunun saxlanması;
    7) Rus ordusunun Bakı şəhərinə daxil olmadan dəmir yolu ilə Türkiyənin köməyinə getməsi [531].
            Lakin parlamentin qərarından bir neçə saat sonra Anadoluya getmək bəhanəsi ilə Biləcəri stansiyasına gəlib çatmış XI Qırmızı ordu hissələri Bakıya daxil oldu. Bununla da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqil¬liyinə son qoyuldu və Azərbaycan yenidən Rusiya tərəfindən işğal edildi. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Xəbərləri (Tarix, fəlsəfə hüquq seriyası) 1992-ci il 5-ci nömrəsində yazır ki, aprel ayının 29-da gündüz saat 2-də Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi “… Qızıl ordunu (Qırmızı ordu nəzərdə tutulur – N.M.) təxirə salmadan göndərməyi, real kömək göstərməyi xahiş edirik” məzmunlu teleqramla Sovet Rusiyasına müraciət edildi. Həmin teleqramın göndərilməsində əsas məqsəd Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin XI Qırmızı ordu tərəfindən işğalını ört-basdır etmək, onun xalq kütlələrinin silahlı üsyanı nəticəsində devrildiyini iddia etmək idi [s.34].
            ARPİİSSA-nin, f.1, s.1, iş 3, v. 275-də saxlanılan sənədlərə əsaslanaraq cəmi 23 ay fəaliyyət göstərən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutunun səbəblərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:
            Beynəlxalq aləmdə, eləcə də Qafqaz bölgəsində yaranmış ümumi hərbi-siyasi vəziyyəti;
    Sovet Rusiyasının beynəlxalq münasibətlərə və beynəlxalq hüquqa zidd olaraq suveren dövlət olan Azərbaycana təcavüz etməklə onun ərazisini işğal etməsi;
            Azərbaycan hökumətinin daxilində sabitliyin olmaması, parlament fraksiyalarının, siyasi partiyaların hakimiyyət uğrunda mübarizəsinin daxili çəkişmə və şəxsi düşmənçilik həddinə çatdırılması, hökumət kabinetlərinin tez-tez dəyişilməsi, siyasi-iqtisadi islahatların aparılmasında qətiyyət və ardıcıllığın olmaması;
            M.Ə.Rəsulzadə, 1925-ci ildə yazdığı “İstiqlal məfkurəsi və gənclik” əsərində müstəqillik dövründə Azərbaycanda istiqlal şüurunun zəif olduğunu göstərərək, bu süqutun səbəblərindən bəhs edərək yazırdı: “Azərbaycanımızda milli fikrin həyatı nisbətən asan olsa da, sözün aydın mənası ilə istiqlalçılıq fikri çox yenidir”.
            Ermənistanın ərazi iddiaları və hərbi təcavüzü, XI Qırmızı ordunun hücumu ərəfəsində Dağlıq Qarabağda ermənilərin “sifarişli” qiyamının təşkil etməsi ilə əlaqədar milli ordu hissələrinin cəbhə xəttindən götürülməsi nəticəsində Azərbaycanın şimal sərhədlərinin müdafiəsiz qalması;
            XI Qırmızı ordunun Anadoluya Türkiyənin yardımına getməsi bəhanəsi ilə işğalda türk zabitlərinin nüfuzundan və gücündən isti¬fadə edilməsi;
            Azərbaycan bolşeviklərinin şəxsində “beşinci kolon”un pozuculuq fəaliyyəti, A.İ.Mikoyan başda olmaqla türk dilini, məişəti, yerli şəraiti bilən qrupun (Q.Musabəyov, H.Cəbiyev və b.) XI Qırmızı orduya bələdçilik etməsi və s.
            Azərbaycan xalqının milli azadlıq hərəkatı nəticəsində yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyəti xalqımızın tarixində və taleyində mühüm hadisə idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə XIX əsrin əvvəllərində itirilmiş dövlətçilik ənənələri bərpa edildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa vaxtda öz hökuməti, parlamenti, milli ordusu və pul vahidi olan demokratik respublikaya çevrildi.
            Dünya dövlətlərinin əksəriyyəti tərəfindən müstəqilliyi tanınmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq münasibətlərin iştirakçısına və beynəlxalq hüququn subyektinə çevrildi. Azərbaycan xalqının milli-azadlıq hərəkatının qanunauyğun nəticəsi kimi yaranmış, xalqımızın demokratik ənənələrinin qanuni varisi kimi formalaşmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milli dövlətçiliyimizin tarixi nailiyyəti idi. O, Azərbaycan xalqının əzəli arzusu olan müstəqilliyin gələcəkdə gerçəkləşməsi üçün zəngin ənənələr və möhkəm mənəvi zəmin verdi.
             Bu gün artıq öz müstəqilliyini yenidən bərpa etmiş xalqımız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hər il ildönümünü qeyd edir. 1998-ci ildə xalqımız Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyini çox böyük təntənə ilə qeyd etdi.
             Qeyd edək ki, Rusiyanın məqsəd və məramı AXC rəhbərliyinə əvvəlcədən məlum idi. Bunu həmin dövrə aid materiallardan da görmək olar. Belə ki, 1920-ci il aprel ayının 27-də parlamentin sonuncu iclasında M.Ə.Rəsulzadə nitqində göstərmişdir ki, “Qardaşlar! Qarşımızda bir ultimatum durur. Burada təslimdən bəhs edilir… Bizə deyirlər ki, hüdudlarımızdan keçən ordunun başında Nicati adında bir türk komandanı var. Rusiyadan gələn bu təcavüzkar ordu təxminən bilirəm ki, həyat və ölüm mübarizəsi aparan Türkiyəni xilas etmək üçün gedir.
            Qardaşlar! Türkiyə Azərbaycanın xilaskarıdır. Millətimizin amalını uca eyləyən bir məmləkətdir. Onun xilasına gedən bir qüvvəni biz məmnuniyyətlə yola salarıq. Fəqət bir şərtlə ki, bu qüvvə bizim azadlığımızı, müstəqilliyimizi çeynəməsin. Halbuki qardaşlar, bizdən soruşmadan torpağımıza keçən hər hansı bir qüvvə dostumuz deyil, düşmənimizdir…. Gələn rus ordusudur. Onun istədiyi 1914-cü il hüdudlarını almaqdır. Anadolunun imdadına getmək bəha¬nəsilə yurdumuza girən işğal ordusu buradan bir daha çıxmaq istəməyəcəkdir. Rusiya ilə anlaşmaq üçün hökuməti mütləq bolşeviklərə təslim etmək ultimatumunu qəbul etmə¬yə ehtiyac yoxdur. Bu ultimatumu kəmali-nifrətlə rədd edirik” [69].
            P.Q.Darbadinin 1991-ci ildə nəşr olunmuş «Военные проблемы политической истории Азербайджана начала ХХ века» adlı əsərində, Bakıya çevrilişdən əvvəl silah və sursat gətirilməsi haqda məlumat verilmişdir: “1920-ci ilin əvvəllərində Moskvadan Bakıya hərbi məqsədlər üçün 15 milyon manat pul göndərilmişdi…”. Xəzər vasitəsilə qayıqlarla Bakıya 2 min tüfəng, çoxlu döyüş sursatı, pul vəsaiti gətirilərək Qaraşəhər və Bayılda gizlədilmişdir [ s.151].
            ARPİİSSA-də (f.1, s.1, i.8, v.280) saxlanılan sənəddə Həmid Sultanovun AK(b)P-nın II qurultayındakı nitqi geniş şərh edilmişdir: “Biz bilirik ki, indi də olmasa, sabah ya birisi gün qırmızı süngü (Qırmızı ordu nəzərdə tutulur – N.M.) burada olacaqdır... Belə də oldu, biz sovet hakimiyyətini hazır formada aldıq, onu bizə boşqabda gətirdilər”.
            Azərbaycanda işğalçılıq siyasətini həyata keçirən bol¬şeviklər keçmiş Rusiya imperiyasını bərpa etmək məqsədilə 1920-ci il aprelin 28-də Bakıda Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının yarandığını elan etdilər. Doğrudur, xalqın narazı olacağından qorxan bolşeviklər öz işğalçılıq siyasətini pərdələmək üçün Azərbaycanı “müstəqil” Sovet Sosialist Respublikası elan etsələr də, əslində aprel çevrilişindən sonra Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini itirdi. “Müstəqil Azərbaycan Respublikası” şüarı altında bolşeviklərin XI qırmızı ordu hissələri qısa bir müddətdə ciddi müqavimətə rast gəlmədən Azərbaycanın əksər ərazilərini öz nəzarəti altına aldılar.
            “Şeypur” jurnalı, 7 dekabr 1920-ci il, 8-ci nömrəsində yazılmışdı ki, 1920-ci ilin martında A.İ.Mikoyan Moskvada bir qrup Er¬mənistan nümayəndəsini qəbul etdi. A.İ.Mikoyan bildirdi ki, əgər Sovet qoşunları Bakıya daxil ola bilərsə, onda Ermənistan dövləti də öz məqsədinə çatacaqdır. Yəni “Böyük Ermənistan” ideyası reallaşacaqdır. Bakının asan yolla ələ keçirilməsi üçün burada yerləşən Milli Ordunun çıxarılması tələb olunurdu. Ona görə də Rəsmi Moskvanın “planına” uyqun olaraq bütövlükdə Qarabağa o cümlədən Xocalıya erməni müdaxiləsi yenidən başlandı. ARDTA-nin 970-ci fondunda saxlanılan materiallara əsasən deyə bilərik ki, erməni vandalları yaranmış əlverişli vəziyyətdən çox məharətlə istifadə etdilər. 1920-ci il 22 martda başdan-ayağa silahlanmış güclü, təlim görmüş nizami erməni ordusu Xocalıya daxil olub amansız qırğınlar törətdilər. Həmin gün yüzlərlə dinc əhali daşnak quldurları tərəfindən öldürüldü və əhalinin yaşayış evləri yandırılmışdı. Şərəf və ləyaqətin tapdalanması, qadına, qocaya, uşağa aman verilmədən qırılması adi hala çevrilmişdi [s.1, i.190, v.68]. ARDTA-nin 2894-cü fondunun materiallarında göstərilir ki, Moskva öz mənfur məqsədinə nail oldu. Xocalıda, bütövlükdə Qarabağda baş verən bu qırğının qarşısını almaq üçün Azərbaycan Milli Ordu hissələri 1920-ci il aprelin 26-da bölgəyə daxil oldu. Təcavüzkar erməni quldur dəstələri müvəqqəti olaraq ərazidən uzaqlaşdı. Lakin Şimal sərhədlərimizdəki yaranmış boşluqdan istifadə edən XI Ordu hissələri Azərbaycan sərhədlərini keçdi [s.2, i.56, v.57].
            “Kommunist” qəzeti 3 iyun 1920-ci il (№26) yazır ki, 1920-ci il aprelin 29-da Xocalıda hakimiyyət kommunistlərin əlinə keçdi.
            Azərbaycana qarşı Mərkəzin məqsədlərinə V.İ.Lenin 1920-ci il aprelin 29-da öz çıxışında aydınlıq gətirmişdir: “Dünən Bakıdan aldığımız bir xəbər göstərir ki, Sovet Rusiyasının vəziyyəti yaxşılaşacaqdır: Sənayemizin yanacaqsız qaldığı bizə məlumdur, indi isə xəbər almışıq ki, Bakı proletariatı hakimiyyəti öz əlinə almış və Azərbaycan hökumətini yıxmışdır. İndi bizim də bir iqtisadi bazamız vardır ki, (Bakı nefti nəzərdə tutulur – N.M.) bu bizim bütün sənayemizi canlandıracaqdır” [31-ci cild, s.111].
            Beləliklə, 1920-ci il aprel çevrilişi ərəfəsində Qarabağda o cümlədən Xocalıda erməni daşnaklarının məkirli ərazi iddiaları kütləvi xarakter aldı və onların yerli dinc azərbaycanlılara qarşı təcavüzü, zorakılığı, qarəti daha da genişləndi. AK (b)P Qarabağ Komitəsi yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək öz təbliğatlarını genişləndirdilər. Bəhs etdiyimiz dövrdə Şuşa gizli bolşevik komitəsinə milliyətcə erməni olan Akop Kamari rəhbərlik edirdi. Qarabağda xalqımızın iqtisadi və siyasi böhranla üzləşməsi, onların milli çəkişmə və qarşıdurmadan təngə gəlməsi əhalinin müəyyən təbəqəsinin bolşevik təbliğatına inanmasına səbəb olmuşdur. Qarabağda o cümlədən Xocalıda Akop Kamari başda olmaqla Ş.Şahnazaryan, B.Vəlibəyov, B.Qaragözyan, A.Qevelyan, A.Tataryan və başqaları xalqı “ədalətli və dinc quruluş” yaratmaq üçün birliyə səsləyən yığıncaqlar keçirirdilər [ARPİİSSA, f.276, s.2, i.36, v.8].
            Təəssüf hissi ilə qeyd etməliyik ki, Qarabağda inqilab ərəfə-sində Moskva birbaşa burada yaşayan erməni xalqına müraciət etmiş və onları birliyə çağırmışdır. Belə ki, Ermənistanda 1957-ci ildə nəşr olunmuş “Ermənistanda Sovet hakimiyyətinin qələbəsi uğrunda mübarizə (1917-1920)” sənədlər toplusunda “zəhmətkeş erməni xalqına müraciətdə” göstərilir: “Qarabağın erməni kəndləri və xalqı…. Sizi birgə mübarizə aparmağa çağırırıq. Zülmə dözdüyünüz bəsdir, ayılmaq vaxtıdır…. İnqilab Komitəsi, Sovetləri təşkil edin, buraya öz nümayəndənizi [erməniləri nəzərdə tutulur – N.M.] seçin… sovetlərdə və inqilab komitəsində birləşin” [s.361].
            ARPİİSSA-nin 27-ci fondunun materiallarında göstərilir ki, Mərkəzdə hakimiyyəti ələ keçirən XI qırmızı Ordu Azərbaycanın bütün ərazisini zəbt etmək üçün 1920-ci il mayın 1-dən respublikanın daxili əyalətlərinə “Zəfər yürüşü”nə başladılar. 1920-ci il mayın 2-3-də XI qırmızı Ordunun silahlı qüvvələri Yevlax stansiyasında qərarlaşdılar [s.1, i.54, v.43]. XI Ordunun Qarabağ istiqamətində gələcəyi xəbərini eşidən Qarabağ bolşevikləri 1920-ci il mayın 4-də Qarabağ general-qubernatoru X.Sultanovu hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq hakimiyyətin qəza İnqilab Komitəsinin əlinə keçdiyini elan etdilər. İnqilab Komitəsinin tərkibinə B.Vəlibəyov, S.A.Ambarsumyan, K.Şahnazarov, Q.İbrahimov daxil oldular [s.2, i.54, v.44].
            ARPPİİSSA, f.1, s.85, i.89, v-8-də göstərilir ki, “1920-ci il mayın 20-də bolşeviklərin Qarabağ mahal Komitəsinin, Qarabağ üzrə fövqəladə komissar dadaş Bünyadzadənin və onun müavini Karakazovun iştirakı ilə keçirilən birləşmiş iclasında Qarabağ Vilayət İnqilab Komitəsi yaradıldı. İnqilab Komitəsinin sədri Bahadur Vəlibəyov, katibi Abram Marquliyev, üzvləri isə Qambay İbrahimbəyov, Hacı Zalov və başqaları təsdiq edildi. Təşkil edilmiş Vilayət İnqilab Komitəsi Şuşa, Zəngəzur və Cavanşir, Cəbrayıl qəzalarına da rəhbərlik etməli idi: İnqilab Komitəsi nəzdində torpaq, daxili işlər, ədliyyə, dövlət nəzarəti, səhiyyə, ictimai-təminat, təchizat, maarif, maliyyə şöbələri və xalq təsərrüfatı şurası təşkil edilmişdi”.
            Apardığımız araşdırmalardan məlum olur ki, Qarabağda İnqilab Komitəsinin tərkibi milliyyətcə qeyri azərbaycanlılardan ibarət olmuşdur. Məsələn, ARPİİSSA-nin 276-cı fondunda saxlanılan materiala əsasən deyə bilərik ki, Qarabağda təşkil edilmiş İnqilab Komitəsinə Sako Hambarsumyan, Hadrud İnqilab Komitəsinə S.Şaduns, Tuğ İnqilab Komitəsinə Armenak Şaburyan, Aptaşesi Muselyan, Ağdərə rayon İnqilab Komitəsinə Ter Mirzəbekyan, Xocalı İnqilab Komitəsinə Artakaz Saakyan, Tağverd İnqilab Komitəsinə Arso İonesiyan və sair təyin edilmişlər [s.2, i.28, v. 130; i.84, v.131].
            Rus, erməni silahlı dəstələrinin və bolşevik təbliğatına uyan bir qrup azərbaycanlının köməyi ilə Qarabağın bütün şəhər və kəndlərində o cümlədən Xocalıda qısa bir müddətdə hakimiyyət İnqilab Komitəsinin əlinə keçdi. İnqilab Komitəsi bölgədə yerləşən Milli Ordu silahlı qüvvələrinin ləğv olunması işinə başladı.
            Arxiv sənədlərindən birində göstərilir ki, 1920-ci il aprelin 29-da Xocalıda da İnqilab Komitəsi yaradılmışdı. Lakin İnqilab Komitəsi tərəddüd edir, fəaliyyətsizlik göstərirdi. Burada ciddi səhvlərə də yol verilmişdi. Belə ki, inqilabdan sonra Qəza partiya Komitəsinin də vəzifəsini icra edən İnqilab Komitəsi partiyaya hər cür adamları qəbul etmişdi [ARPİİSSA, f.276, s.2, i.84, v.8].
            Yerli dinc əhali tərəfindən xilaskar kimi qarşılanan Qırmızı Ordu döyüşçülərinin soyğunçu, quldur, işğalçı hərəkətləri, hakimiyyətdə olanların qarətçilik siyasəti, varlı adamların, o cümlədən ziyalıların evlərində kütləvi şəkildə axtarışlar aparılması, əmlakların müsadirə edilməsi, insan ləyaqətinin tapdalanması və təhqirlər xalqımızın yeni yaranmış hakimiyyətə qarşı narazılığını artırırdı. Xocalı ərazisində bu hal daha kütləvi xarakter almışdı. Çünki bütün bunlarla yanaşı Qırmızı Ordunun timsalında mənfur niyyətlərinin böyük qüvvəsini duyan ermənilər 1920-ci ilin mayında torpaq iddiası ilə daha da azğınlaşmış və kəndlərin yandırılması, dinc əhalinin güllələnməsi adi hala çevrilmişdir. Qəzəb dalğası xalqın müqavimət hərəkatını yetişdirmişdi. 1920-ci ilin mayından Azərbaycan milli ordusu, erməni təcavüzkarlığının, erməni basqınlarının qarşısını almaq məqsədilə Yuxarı Qarabağda yerləşdirilmişdi. Milli Ordu hissələrindəki əsgərlərimiz, qırmızı Ordunun xalqımızın adət-ənənəsinə, milli xüsusiyyətlərinə toxunan hərəkətləri ilə barışmır, hətta yeni hakimiyyətin özbaşınalığına qarşı biganə qalmır və onların qarşısını almağa cəhd göstərirdilər.
    “Kommunist” qəzeti 15 may 1920-ci il [№14] sayında yazırdı Xocalıdan alınan xəbərdə göstərilirdi ki, Azərbaycan İnqilabi komitəsinin torpaq haqqında verdiyi 5 may 1920-ci il dekreti qəzanın zəhmətkeş kəndlilərinə mayın 14-də elan edildi. Onlar çoxdan gözlədikləri bu dekret haqqında məruzəni böyük diqqətlə dinlədilər.
            Bunlardan bir az sonra Xocalıdan Azərbaycan İnqilab komitəsinə göndərdiyi bir məktubda xəbər verirdi ki, torpağın zəhmətkeşlərə verilməsi haqqındakı dekret mayın 18-dək həyata keçirildi [“Kommunist” qəzeti, 22 may 1920-ci il, №17].
    Xocalıda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra yaradılmış orqanlardan biri Fövqəladə Komissiya idi ki, bu orqanın antiazərbaycan fəaliyyəti arxivlərdə saxlanılan sənədlərdə geniş əks olun-muşdur.
             Belə ki, ARDTA fond 1-də saxlanılan sənədlərdə yuxarıda adıgedən məsələyə aydınlıq gətirilmişdir. Həmin fonddakı materialda göstərilir ki, 1920-ci il mayın 12-də Azərbaycan İnqilab Komitəsinin əmri ilə əksinqilabçılara, təxribatçılara və alverçiliyə qarşı Fövqəladə Komissiya (FK) yaradıldı. FK tərəfindən görülən tədbirlərə hökm verilməsi Ali İnqilabi Tribunala həvalə olundu. FK təşkil olunduğu ilk gündən Sovet Rusiyasında olduğu kimi terrorçu bir orqan kimi fəaliyyətə başladı. Qarabağda FK-nın sədri vəzifəsinə Armenak Mkırtiçeviç Qaragözov təyin edildi. Armenak həm də Xocalının fövqəladə Komissara idi. O “şübhəli ünsür” adı altında azərbaycanlı imkanlı şəxslərin, mədəniyyət xadimlərinin həbslərinə başladı. 1920-ci ilin sonu və 1921-ci ilin birinci rübündə Xocalıda 90 nəfər məsuliyyətə cəlb olunmuşdu. Məsuliyyətə cəlb olunanların demək olar ki, hamısı azərbaycanlılar idi. 1920-1921-ci illərdə 100 nəfər azərbaycanlı şahidsiz, sübutsuz ən ağır cəzaya məhkum olmuşlar [s.1, i.96, v.16-17]. Xocalıda təqib olunanların, həbs edilənlərin çoxusu milli ayrı-seçkiliklə, milli ədavətlə bağlı məsələlər üstündə mühakimə edilmişlər. FK yerlərdə əhali arasında vahimə yaratmaq məqsədi güdürdü.
            Bəhs etdiyimiz dövrdə Xocalıda FK ilə yanaşı XI Ordunun xüsusi şöbələri də geniş fəaliyyət göstərirdi. FK kimi XI Ordunun xüsusi şöbəsi də kəndlərə gedərkən ilk növbədə varlı adamların siyahısını tələb edir, qaçaqçılıqla məşğul olanları arayıb-axtarır, hər bir ailənin keçmişi ilə maraqlanır, təqib olunmaları üçün tədbirlər görürdülər. ARPİİSSA fond 1-də 1920-ci ildə Xocalıdakı durum aşağıdakı kimi göstərilmişdi: “İstər FK-nın və istərsə də XI Ordunun siyasi şöbəsinin qeyri-məhdud səlahiyyətləri var idi. Məhz buna görə xalq təsərrüfatının bərpasına keçid dövründə respublikanın hər yerində və xüsusilə Qarabağda” [deməli həm də Xocalıda - M.N.] siyasi vəziyyət son dərəcədə gərgin bir halda idi. Əhalinin qarət olunması, təqiblər, insan ləyaqətinin tapdalanması adi bir hala çevrilmişdir. Buna görə Qarabağda xeyli imkanlı ailələr İrana, bir qismi isə Türkiyəyə çıxıb getməli oldular. XI Ordunun 8-ci diviziyasının siyasi şöbəsinin əməkdaşları Qarabağa daxil olarkən keçmiş qəza rəislərini, pristavları, kəndxudaları, bir çox din xidmətlərini, varlı hampaları, onların ailə üzvlərini, hətta qadınlarını həbs edib, Şuşa və Qıraxtında saxlanmış, bir çox bəylər əhalinin gözü qarşısında güllələnmişlər… [f.1, s.1, i.8, v.143]. Həmin fondun digər vərəqindən oxuyuruq: Xocalı İnqilab Komitəsinin fəaliyyəti ilə bağlı 1920-ci il 17 oktyabr məlumatında bildirilirdi ki, bölgəyə gələn komissiya inqilab düşmənlərinin güllələnməsini həyata keçirdi. Həmin vaxt Xocalıdan Azərbaycan İnqilab Komitəsinə göndərilən gizli məktubda göstərilirdi ki, bu bölgədə daxili “sakitliklə” bağlı bir çox tədbirlər görülmüş, inqilab düşmənlərindən intiqam alınmışdır. Əhali böyük qorxu, ciddi təlaş içərisində idi. Xocalıdan verilən xəbərlərdən aydın olur ki, son zamanlarda bölgədə yerləşən ordu hissələri əhali arasında iş apararkən əhalinin adət-ənənələrinə, dininə, dilinə hörmət etmir, onlarla vəhşicəsinə rəftar edir və kütləvi həbslər aparılmışdır [f.1, s.1, i.105, v.49]. 1920-ci ilin sonlarında Qarabağdan AK(b)P MK-nə daxil olan məlumatda göstərilirdi ki, Xocalıda vəziyyət son vaxtlar daha da ağırlaşıb. Azərbaycanlılar keçmişə daha çox meyl¬lidirlər. Bunun əsas səbəbi heç bir qaydaya sığmayan mal-qaranın, taxılın ot-ələfin müsadirəsi, kəndlilərə qarşı FK-nın repressiyalar tətbiq etməsidir. Ona görə də xalq yenə hakimiyyətə inanmır [f.4, s.1, i.8, v.144].
            Tanınmış tarixçi, alim, ermənişünas K.Patkanov hələ 1875-ci ildə qələmə aldığı «Ванские надписи и их значение для Передней Азии» əsərində göstərirdi ki, “Ermənilər bəşər tarixində heç zaman xüsusi rol oynama¬mışlar. Bu, siyasi termen yox, ayrı-ayrı erməni məskənlərinin səpələndiyi coğrafi vilayətin adıdır. Ermənilər həmişə yaşadığı torpağın pis sahibləri olmuşlar, ancaq onlar çox məharətlə öz yaxınlarını sataraq güclülərə xidmət göstərmişlər” [s.104]. Əlbəttə bəhs edilən dövrdə Moskvanı özlərinə arxa hesab edən ermənilər XI Qırmızı ordunun Qarabağa daxil olması ilə hakimiyyəti ələ keçirib daha da fəallaşdılar. Bütün bunlar ARDTA-nin 970-ci fondunda saxlanılan materiallarda öz əksini tapmışdır. Həmin sənəddə oxu¬yuruq: 1920-ci ilin əvvəllərində özlərinin ən “müqəddəs arzu”larını “Böyük Ermənistan” yaratmaq kimi bəd, ədalətsiz niyyəti – praktiki olaraq həyata keçirməyə çalışan erməni daşnakları Xocalıda dinc əhaliyə qarşı təcavüzkarlıq edir, vahimə salır, qarətçilik və zorakılıqla məşğul olur, onlara ən ağır cəza verməkdən çəkinmir, bütün kəndləri yandıraraq əhalinin yaşadıqları əraziləri tərk etməyə məcbur edirdilər [f.970, s.1, i.190, v.21]. Aprel faciəsindən sonra özlərinə güclü arxa tapan təcavüzkarların bəd əməlləri daha da artmış, Qarabağda milliyyətcə erməni – rus və kommunistlərdən ibarət ali hakimiyyət orqanı yaradılmış, onların “sosializm quruculuğu” adı altında apardıqları siyasət, həm mahiyyət cəhətdən, həm də üsul etibarilə yuxarıdan, zorakılıq yolu ilə, şovinist mövqedən yanaşma və ya buna bənzər hallar istər-istəməz xalqımızın kütləvi narazılığına səbəb olurdu. Bu narazılıqlar isə özünü xalq üsyanları şəklində göstərirdi.
             1920-ci ildə Xocalıda vəziyyət olduqca ağır idi. Bunu ARPİİSSA-də fond 1-də saxlanılan AK(b)P MK-ya daxil olan məlumatlardan aydın görmək olar: Hazırda Xocalı ərazisində vəziyyət çox ağırdır. Əhalisi keçmiş vaxtlara daha çox meyillidir. Bunun səbəbi kütlələrin siyasi hazırlıq səviyyəsinin aşağı olması və ərzaq siyasətidir…, kəndlilərə qarşı repressiyaların tətbiq edilməsi, heç bir qaydaya sığışmayan mal-qaranın, taxılın, ot-ələfin müsadirəsi… Bunlar hamısı güman etməyə əsas verir ki, qırmızıların bu ərazini tərk etməsindən sonra, Sovet hakimiyyəti arxasız qalacaq və əhali bir mənalı əks-inqilabçıların tərəfini saxlayacaq [siy.1, i.8, v.143]. Həmin fondun digər vərəqində Qarabağdan AİK-nə verilən məlumat yığcam şərh edilmişdir. Həmin məlumatdan oxuyuruq: Xocalının kəndlərinin heç birində Sovet hakimiyyəti yoxdur və burada aclıq hökm sürür… Yerli əhalinin Sovet hakimiyyəti haqqında təsəvvürü ancaq XI Qırmızı ordunun xüsusi şöbəsi ilə bağlıdır.... Bütövlükdə Qarabağda qayda-qanun yoxdur. … Burada hər həftə kef məclisi təşkil edilir. Xalılar döşənmiş zalda çox varlı süfrə arxasında əyləşən yarımsərxoş zabitlər öz arvadları ilə fasiləsiz çalan musiqi dinləyir və rəqs edir [f. 1, s.2, i.105, v. 48-50]. Fikir verin, bütün torpağın sərvətlərin, yerin yiyəsi olanlar güllələnir, təhqir edilir, acından ölür, əlində silah olan qırmızı mundir sahibləri isə eyş-işrət içərisində yaşayır.
            Beləliklə, 1920-ci ildə Azərbaycanın Xocalı ərazisində totalitar bir cəmiyyət – sovet hakimiyyəti bərqərar oldu. Ərazidəki varlı, imkanlı, savadlı olanlar şahidsiz sübutsuz güllələndi, sürgün edildi. Bölgədəki qiymətli və nadir yeraltı və yerüstü sərvətlərimiz gizli və açıq yollarla Rusiyaya və Ermənistana daşındı.
                                                                                                   “Müqəddəs yurd: Xocalı” adlı kitabdan


    6 Ocak 2021 Çarşamba

     


            Məlumdur ki, 2021-ci il yanvar ayının 4-də Tarif Şurası müxtəlif enerji daşıyıcılarının qiymətlərində dəyişiklik edilməsi ilə bağlı qərar qəbul etmişdir. Qərara əsasən Aİ-92 markalı benzinin 1 litr üçün qiyməti 90 qəpikdən 1 manata, dizel yanacağının 1 litr üçün qiyməti isə 60 qəpikdən 80 qəpiyə qaldırılmışdır. Qazın qiymətinin qaldırılması ilə bağlı “Socar” şirkəti rəhbərliyinin müraciətinə baxılmamışdır. Tarif Şurası qazın qiymətinin artırılmasına baxılmaması qərarını əhalinin böyük əksəriyyətinin maddi durumuna mənfi təsir göstərməməsi üçün aldıqlarını qeyd etmişdir. Qeyd olunan yanacaqların qiymətinin artırılması ciddi zərurətdən irəli gəlmişdir. Belə ki, həm MDB məkanında, həm də Avropa ölkələri ilə müqayisədə ölkəmizdə yanacağın və enerji daşıyıcılarının qiyməti xeyli ucuz idi. Yanacağın maya dəyərindən aşağı qiymətə satılması isə bu tip yanacaqların keyfiyyətinə də mənfi təsir edirdi. Bəzi hallarda 92 markalı benzinin və dizel yanacağının tərkibi Avro-3 və Avro-4 standartlarına uyğun gəlmirdi. Halbuki, ölkəmiz 2023-cü ilə qədər Avro-5 standartlarına keçməyi planlaşdırır.           

           Artımı zəruri edən səbəblərdən biri də ölkədəki yük maşınlarının böyük əksəriyyətinin dizel yanacağı ilə işləməsi idi. Dizel yanacağının benzinə nisbətən daha da ucuz olması daşıyıcı şirkətləri və ayrı-ayrı vətəndaşları bu yanacaqla işləyən maşınlardan istifadə etməyə üstünlük verməyə sövq edirdi. Təbii ki, dizellə işləyən nəqliyyat vasitələrinin çoxluğu ətraf mühitə daha çox zərərli qazların buraxılmasına və havanın çirklənməsinə səbəb olurdu. Dizel yanacağının qiymətinin 92 markalı benzinin qiymətinə yaxınlaşdırılması dizellə işləyən nəqliyyat vasitələrinə tələbatın azalmasına gətirib çıxaracaqdır. Bu da ekologiyanın çirklənməsinin qarşısını almağa xidmət edəcəkdir. Qeyd olunan yanacaqların qiymətlərinin qalxmasının eyni zamanda iqtisadi səmərəsi də olacaqdır. Məlumdur ki, neftayırma zavodlarının təmirə və modernizasiyaya ehtiyacı vardır. Məhz bu artımdan əldə edilən gəlir həmin zavodların istehsal gücünün artırılmasına xidmət edəcəkdir. Başqa bir tərəfdən bu gəlir müharibədən yeni çıxmış ölkəmizin iqtisadi cəhətdən güclənməsinə də xidmət edəcəkdir.                                                                  

          Ələddin Əhmədov,              

          Xocalı rayon ziyalısı                

          

    Yanacaqların qiymətlərinin qalxmasının iqtisadi səmərəsi də olacaqdır

    Posted at  1/06/2021  |  in    |  Read More»

     


            Məlumdur ki, 2021-ci il yanvar ayının 4-də Tarif Şurası müxtəlif enerji daşıyıcılarının qiymətlərində dəyişiklik edilməsi ilə bağlı qərar qəbul etmişdir. Qərara əsasən Aİ-92 markalı benzinin 1 litr üçün qiyməti 90 qəpikdən 1 manata, dizel yanacağının 1 litr üçün qiyməti isə 60 qəpikdən 80 qəpiyə qaldırılmışdır. Qazın qiymətinin qaldırılması ilə bağlı “Socar” şirkəti rəhbərliyinin müraciətinə baxılmamışdır. Tarif Şurası qazın qiymətinin artırılmasına baxılmaması qərarını əhalinin böyük əksəriyyətinin maddi durumuna mənfi təsir göstərməməsi üçün aldıqlarını qeyd etmişdir. Qeyd olunan yanacaqların qiymətinin artırılması ciddi zərurətdən irəli gəlmişdir. Belə ki, həm MDB məkanında, həm də Avropa ölkələri ilə müqayisədə ölkəmizdə yanacağın və enerji daşıyıcılarının qiyməti xeyli ucuz idi. Yanacağın maya dəyərindən aşağı qiymətə satılması isə bu tip yanacaqların keyfiyyətinə də mənfi təsir edirdi. Bəzi hallarda 92 markalı benzinin və dizel yanacağının tərkibi Avro-3 və Avro-4 standartlarına uyğun gəlmirdi. Halbuki, ölkəmiz 2023-cü ilə qədər Avro-5 standartlarına keçməyi planlaşdırır.           

           Artımı zəruri edən səbəblərdən biri də ölkədəki yük maşınlarının böyük əksəriyyətinin dizel yanacağı ilə işləməsi idi. Dizel yanacağının benzinə nisbətən daha da ucuz olması daşıyıcı şirkətləri və ayrı-ayrı vətəndaşları bu yanacaqla işləyən maşınlardan istifadə etməyə üstünlük verməyə sövq edirdi. Təbii ki, dizellə işləyən nəqliyyat vasitələrinin çoxluğu ətraf mühitə daha çox zərərli qazların buraxılmasına və havanın çirklənməsinə səbəb olurdu. Dizel yanacağının qiymətinin 92 markalı benzinin qiymətinə yaxınlaşdırılması dizellə işləyən nəqliyyat vasitələrinə tələbatın azalmasına gətirib çıxaracaqdır. Bu da ekologiyanın çirklənməsinin qarşısını almağa xidmət edəcəkdir. Qeyd olunan yanacaqların qiymətlərinin qalxmasının eyni zamanda iqtisadi səmərəsi də olacaqdır. Məlumdur ki, neftayırma zavodlarının təmirə və modernizasiyaya ehtiyacı vardır. Məhz bu artımdan əldə edilən gəlir həmin zavodların istehsal gücünün artırılmasına xidmət edəcəkdir. Başqa bir tərəfdən bu gəlir müharibədən yeni çıxmış ölkəmizin iqtisadi cəhətdən güclənməsinə də xidmət edəcəkdir.                                                                  

          Ələddin Əhmədov,              

          Xocalı rayon ziyalısı                

          

     


            Tarixən Azərbaycan dövlətinin tərkibində ən gözəl məkan olan özünəməxsus adət-ənnənəsi ilə seçilən qədim və zəngin mədəniyyətə malik olan Qarabağ bölgəsi əsrlərlə öz soy-kökünə bağlı olan soydaşlarmızın yaşadığı bölgə olmuşdur. Zəngin təbiəti bol sərvəti ilə məhşur olan doğma Qarabağ həm də əsirlərlə bu ərazilərdə mövcud olan qədim mədəniyyət nümunələri tarixi-mədəni abidələr öz unikallığı və qədimliyi ilə fərqlənmiş bu əraziyə yolu düşən hər bir turistin, qonağın diqqətini özünə çəkmişdir. Əlbəttə, 30 il ərzində işğal altında qalan ərazilərmizdə düşmən öz vandal hərəkətləri ilə xalqımıza məxsus maddi və mənəvi dəyərləri talamaqla dağıtmaqla, oğurlamaqla kifayətlənməmiş, həm də öz mənfur niyyətini tarixi abidələrmizi saxtalaşdırmaqla məşğul olmuşdur. Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycanı ayıran Araz çayı üzərində yerləşən qədim Xüdafərin körpüsü düşmən əsarəti altında dağıntıya məruz qalmış illərlə körpü baxımsızlıq üzündən dağılmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdir. 44 günlük müharibədən sonra düşmən üzərində qazanılmış qələbədən sonra işğal altında qalan torpaqlarımızla yanaşı, tarixi abidələrimiz qədim tarixə malik olan mədəniyyət nümunələrmiz də əsarətdən xilas olmuş oldu.

           Prezident Cənab İlham Əliyev qeyd etmişdir: “Füsunkar təbiəti və tarixi abidələri olan Qarabağ Azərbaycanın əsas turizm zonasından birinə çevriləcəkdir”. Turizm üçün böyük potensiala malik olan Qarabağı tezliklə füsunkar bir bölgəyə çevirmək üçün Prezident Cənab İlham Əliyevin tapşırığına əsasən Qarabağ bölgəsinin işğaldan azad edilmiş bölgələrmizin dirçəldilməsi üçün bir sıra plan tərtib olunmuş yol çəklişinə başlanılmış daşınmaz mədəni abidələrmizə baxış keçirilmiş düşmənin, bu abidələrə vurduğu ziyan müəyyənləşdirilmişdir.

            Prezident İlham Əliyev bildirmişdir: “Niyə 30 il ərzində UNESCO dini abidələrin vəziyyəti ilə bağlı məsələ qaldırmayıb ?” əlbəttə, gerçəkdə erməni vandalları işğal altında olan qədim tarixi olan məscidlərmizin dağıtmış bəzilərində heyvan, donuz saxlamış bilərəkdən dinimiz ibadət evimiz sayılan məscidlərmizə qarşı nifrət hissi aşılayaraq bu abidələrdə xalqımıza məxsus olan nişanələri dəyişdirərək özünküləşdirməyə cəhd etmişdir. Məhz erməni qatillərinin əl atdığı saxtakarlıq nümunələrindən  

    biri də 28 ildən sonra işğaldan azad olunmuş Kəlbəcər rayonu ərazisində yerləşən qədim tarixi ilə seçilən Albanlara məxsus Xudavəng ibadət monastırıdır. Öz unikallığı ilə seçilən Xudavəng monastırını ermənilər tərəfindən saxtalaşdırmaq üçün burada müəyyən yazıları dəyişdirib monastırın xiristian ermənilərinə məxsus olmasına aid yalan məlumatlar yerləşdirməyə cəhd etmişlər. Azərbaycan musiqisinin beşiyi mədəniyyətimizin incisi olan Şuşa şəhərinin öz azadlığına qovuşması burada yerləşən tarixi mədəniyyət nümunələrini görkəmli şəxsiyyətlərin yaşadığı evlərin dağıdılması muzeydə olan ekisponatların erməni vandalları tərəfindən oğurlanaraq xaricdə satılmasını həyata keçirmişlər. Qarabağın incilərindən sayılan Qarabağ xalçaları öz məhşurluğu ilə dünyada seçilir, lakin düşmən öz adından bu xalçaları baha qiymətə xaricdə satılmasını təşkil etmiş, xalqımızın mədəni irsini özünküləşdirmək kimi mənfur niyyətə cəhd etmişdir. Prezident Cənab İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən, 2021-ci il “Nizami Gəncəvi İli” elan edilib, həmçinin Prezident İlham Əliyev çıxışında bildirmişdir ki, “Şuşanı Azərbaycanın mədəniyyət paytaxı” elan edirəm bu il bu şəhərdə “Xarı bülbül” musiqi festivalı ,”Vaqif” poeziya festivalı keçiriləcəyi ictimaiyyətə bəyan edilmişdir. Öz soy-kökünə bağlı olan Azərbaycan xalqı əlbəttə mədəniyyətinə ana dilinə adət-ənənnəsinə daim sahib çıxmış bu maddi-mənəvi dəyərlərini qoruyub yaşatmaq üçün mücadilə aparmışdır.

             Prezident İlham Əliyev: “Təkrarolunmaz muğam və aşıq, xalçaçılıq sənətləri bizim milli sərvətimizdir. Biz bu gündə onları yaşadırıq, dünyaya təbliğ edirik. Bizim mədəniyyətimiz xalqımızın istedadını göstərir. Çünki istedadlı xalq belə gözəl əsərlər yarada bilər". Bu il dahi şair Nizami Gəncəvinin anadan olmasının 880 illik yubileyi münasibətilə Prezident İlham Əliyev tərəfindən “Nizami Gəncəvi İli” elan edilib, dünya ədəbiyyatına öz əsərləri ilə gözəl ədəbiyyat inciləri bəxş etmiz Azərbaycanın dahi mütəfəkkir şairi N.Gəncəvi əsl mənəviyyat xəzinəmiz hesab edilir, xalqımız dahi şairi hörmət və ehtiramla yad edəcəkdir. Vaxtilə Azərbaycan musiqi sənətinin muğamın beşiyi sayılan işğaldan azad olunmuş torpaqlarda xalqın zəngin irsi qorunub yaşadılacaqdır. Prezident İlham Əliyev qeyd etmişdir : ”İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda muğam mərkəzləri yaradılacaq“. Bir sözlə gözəl füsunkar Qarabağımız cənnətə dönəcək burada həyat yenidən dirçələcək bu bölgənin mədəni irsi bərpa edilərək öz sahiblərinin xidmətinə veriləcəkdir. Cıdır düzündə UNESCO-nun qorunmaqda olan irs siyahısına daxil olmuş Qarabağ atları üstündə “Çövkən”atüstü milli oyunların yarışı keçiriləcəkdir. Şuşada yerləşən qədim məscidlərmiz təmir olunaraq istifadəyə veriləcəkdir. Vətən müharibəsinin Zəfərlə bitməsindən iki ay keçib, lakin bu müddətdə bir çox lahiyələrin inkişaf sturukturu bərpa edilir Qarabağda həyata keçirilməsinə başlanılmış, Şuşaya yol və su çəklişi, işıq çəkilişi, şəhərdə inventarlaşdırma aparılmış bu mədəniyyət incisi sayılan Şuşanın dirçəldilməsinə başlanılmışdır. Şuşa ilə digər işğaldan azad olunmuş ərazilərmizdə lahiyələrin başlanılması onu deməyə əsas verir ki, tez bir zamanda doğma Qarabağa qayıdış başlayacaqdır. Prezident İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən Qarabağ Dirçəliş Fondu” adlı hüquqi publik fond təsis edilmişdir. Prezident İlham Əliyev azad edilmiş torpaqlarda bütün mədəni obyektlərin siyahısının hazırlanması barədə tapşırıq verərək demişdir :” Onlar onsuz da var idi, indi onlara yerində baxmalıyıq, onların vəziyyətinə baxmalıyıq ki, onları sonra bərpa edək”. Əlbəttə, tezliklə Qarabağda bərpa işlərinə başlanılacağı gün yaxındadır. İndi Şuşa da azaddır, həmçinin digər rayonlarmız kəndlərimiz öz azadlığına qovuşmuşdur, tezliklə vətəndaşlarda Vətəninə qovuşacaqdır. Prezident İlham Əliyev: “Azərbaycanın zəngin və təkrarolunmaz mədəniyyəti bizim qürur mənbəyimizdir”. İndi hər bir Qarabağlı öz Vətəninə doğma torpağına ayaq basacağı günü böyük səbrsizliklə gözləyir. Tezliklə işğaldan azad olunmuş torpaqlarda həyat öz axarına düşəcək insanlar bu gözəl bölgəni cənnətə döndərəcəkdir.

    Minarə Əliyeva,

    Xocalı rayon gənci 


    Qarabağda həyat yenidən dirçələcək

    Posted at  1/06/2021  |  in    |  Read More»

     


            Tarixən Azərbaycan dövlətinin tərkibində ən gözəl məkan olan özünəməxsus adət-ənnənəsi ilə seçilən qədim və zəngin mədəniyyətə malik olan Qarabağ bölgəsi əsrlərlə öz soy-kökünə bağlı olan soydaşlarmızın yaşadığı bölgə olmuşdur. Zəngin təbiəti bol sərvəti ilə məhşur olan doğma Qarabağ həm də əsirlərlə bu ərazilərdə mövcud olan qədim mədəniyyət nümunələri tarixi-mədəni abidələr öz unikallığı və qədimliyi ilə fərqlənmiş bu əraziyə yolu düşən hər bir turistin, qonağın diqqətini özünə çəkmişdir. Əlbəttə, 30 il ərzində işğal altında qalan ərazilərmizdə düşmən öz vandal hərəkətləri ilə xalqımıza məxsus maddi və mənəvi dəyərləri talamaqla dağıtmaqla, oğurlamaqla kifayətlənməmiş, həm də öz mənfur niyyətini tarixi abidələrmizi saxtalaşdırmaqla məşğul olmuşdur. Cənubi Azərbaycanla Şimali Azərbaycanı ayıran Araz çayı üzərində yerləşən qədim Xüdafərin körpüsü düşmən əsarəti altında dağıntıya məruz qalmış illərlə körpü baxımsızlıq üzündən dağılmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdir. 44 günlük müharibədən sonra düşmən üzərində qazanılmış qələbədən sonra işğal altında qalan torpaqlarımızla yanaşı, tarixi abidələrimiz qədim tarixə malik olan mədəniyyət nümunələrmiz də əsarətdən xilas olmuş oldu.

           Prezident Cənab İlham Əliyev qeyd etmişdir: “Füsunkar təbiəti və tarixi abidələri olan Qarabağ Azərbaycanın əsas turizm zonasından birinə çevriləcəkdir”. Turizm üçün böyük potensiala malik olan Qarabağı tezliklə füsunkar bir bölgəyə çevirmək üçün Prezident Cənab İlham Əliyevin tapşırığına əsasən Qarabağ bölgəsinin işğaldan azad edilmiş bölgələrmizin dirçəldilməsi üçün bir sıra plan tərtib olunmuş yol çəklişinə başlanılmış daşınmaz mədəni abidələrmizə baxış keçirilmiş düşmənin, bu abidələrə vurduğu ziyan müəyyənləşdirilmişdir.

            Prezident İlham Əliyev bildirmişdir: “Niyə 30 il ərzində UNESCO dini abidələrin vəziyyəti ilə bağlı məsələ qaldırmayıb ?” əlbəttə, gerçəkdə erməni vandalları işğal altında olan qədim tarixi olan məscidlərmizin dağıtmış bəzilərində heyvan, donuz saxlamış bilərəkdən dinimiz ibadət evimiz sayılan məscidlərmizə qarşı nifrət hissi aşılayaraq bu abidələrdə xalqımıza məxsus olan nişanələri dəyişdirərək özünküləşdirməyə cəhd etmişdir. Məhz erməni qatillərinin əl atdığı saxtakarlıq nümunələrindən  

    biri də 28 ildən sonra işğaldan azad olunmuş Kəlbəcər rayonu ərazisində yerləşən qədim tarixi ilə seçilən Albanlara məxsus Xudavəng ibadət monastırıdır. Öz unikallığı ilə seçilən Xudavəng monastırını ermənilər tərəfindən saxtalaşdırmaq üçün burada müəyyən yazıları dəyişdirib monastırın xiristian ermənilərinə məxsus olmasına aid yalan məlumatlar yerləşdirməyə cəhd etmişlər. Azərbaycan musiqisinin beşiyi mədəniyyətimizin incisi olan Şuşa şəhərinin öz azadlığına qovuşması burada yerləşən tarixi mədəniyyət nümunələrini görkəmli şəxsiyyətlərin yaşadığı evlərin dağıdılması muzeydə olan ekisponatların erməni vandalları tərəfindən oğurlanaraq xaricdə satılmasını həyata keçirmişlər. Qarabağın incilərindən sayılan Qarabağ xalçaları öz məhşurluğu ilə dünyada seçilir, lakin düşmən öz adından bu xalçaları baha qiymətə xaricdə satılmasını təşkil etmiş, xalqımızın mədəni irsini özünküləşdirmək kimi mənfur niyyətə cəhd etmişdir. Prezident Cənab İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən, 2021-ci il “Nizami Gəncəvi İli” elan edilib, həmçinin Prezident İlham Əliyev çıxışında bildirmişdir ki, “Şuşanı Azərbaycanın mədəniyyət paytaxı” elan edirəm bu il bu şəhərdə “Xarı bülbül” musiqi festivalı ,”Vaqif” poeziya festivalı keçiriləcəyi ictimaiyyətə bəyan edilmişdir. Öz soy-kökünə bağlı olan Azərbaycan xalqı əlbəttə mədəniyyətinə ana dilinə adət-ənənnəsinə daim sahib çıxmış bu maddi-mənəvi dəyərlərini qoruyub yaşatmaq üçün mücadilə aparmışdır.

             Prezident İlham Əliyev: “Təkrarolunmaz muğam və aşıq, xalçaçılıq sənətləri bizim milli sərvətimizdir. Biz bu gündə onları yaşadırıq, dünyaya təbliğ edirik. Bizim mədəniyyətimiz xalqımızın istedadını göstərir. Çünki istedadlı xalq belə gözəl əsərlər yarada bilər". Bu il dahi şair Nizami Gəncəvinin anadan olmasının 880 illik yubileyi münasibətilə Prezident İlham Əliyev tərəfindən “Nizami Gəncəvi İli” elan edilib, dünya ədəbiyyatına öz əsərləri ilə gözəl ədəbiyyat inciləri bəxş etmiz Azərbaycanın dahi mütəfəkkir şairi N.Gəncəvi əsl mənəviyyat xəzinəmiz hesab edilir, xalqımız dahi şairi hörmət və ehtiramla yad edəcəkdir. Vaxtilə Azərbaycan musiqi sənətinin muğamın beşiyi sayılan işğaldan azad olunmuş torpaqlarda xalqın zəngin irsi qorunub yaşadılacaqdır. Prezident İlham Əliyev qeyd etmişdir : ”İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda muğam mərkəzləri yaradılacaq“. Bir sözlə gözəl füsunkar Qarabağımız cənnətə dönəcək burada həyat yenidən dirçələcək bu bölgənin mədəni irsi bərpa edilərək öz sahiblərinin xidmətinə veriləcəkdir. Cıdır düzündə UNESCO-nun qorunmaqda olan irs siyahısına daxil olmuş Qarabağ atları üstündə “Çövkən”atüstü milli oyunların yarışı keçiriləcəkdir. Şuşada yerləşən qədim məscidlərmiz təmir olunaraq istifadəyə veriləcəkdir. Vətən müharibəsinin Zəfərlə bitməsindən iki ay keçib, lakin bu müddətdə bir çox lahiyələrin inkişaf sturukturu bərpa edilir Qarabağda həyata keçirilməsinə başlanılmış, Şuşaya yol və su çəklişi, işıq çəkilişi, şəhərdə inventarlaşdırma aparılmış bu mədəniyyət incisi sayılan Şuşanın dirçəldilməsinə başlanılmışdır. Şuşa ilə digər işğaldan azad olunmuş ərazilərmizdə lahiyələrin başlanılması onu deməyə əsas verir ki, tez bir zamanda doğma Qarabağa qayıdış başlayacaqdır. Prezident İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən Qarabağ Dirçəliş Fondu” adlı hüquqi publik fond təsis edilmişdir. Prezident İlham Əliyev azad edilmiş torpaqlarda bütün mədəni obyektlərin siyahısının hazırlanması barədə tapşırıq verərək demişdir :” Onlar onsuz da var idi, indi onlara yerində baxmalıyıq, onların vəziyyətinə baxmalıyıq ki, onları sonra bərpa edək”. Əlbəttə, tezliklə Qarabağda bərpa işlərinə başlanılacağı gün yaxındadır. İndi Şuşa da azaddır, həmçinin digər rayonlarmız kəndlərimiz öz azadlığına qovuşmuşdur, tezliklə vətəndaşlarda Vətəninə qovuşacaqdır. Prezident İlham Əliyev: “Azərbaycanın zəngin və təkrarolunmaz mədəniyyəti bizim qürur mənbəyimizdir”. İndi hər bir Qarabağlı öz Vətəninə doğma torpağına ayaq basacağı günü böyük səbrsizliklə gözləyir. Tezliklə işğaldan azad olunmuş torpaqlarda həyat öz axarına düşəcək insanlar bu gözəl bölgəni cənnətə döndərəcəkdir.

    Minarə Əliyeva,

    Xocalı rayon gənci 


    About-Privacy Policy-Contact us
    Copyright © 2015 "Xocalının səsi" qəzetinin saytı. Xocalının səsi by ..
    Qalib müəllim .
    back to top